نشریه فرهنگ انقلاب اسلامی - نشریه الکترونیکی - نشریه شماره 11 فرهنگ انقلاب اسلامی - رنج ها و مشکلات شیعیان

چند لحظه صبر كنيد ...

چند لحظه صبر كنيد ...
اين کالا به سبد خريد شما اضافه شد
اين کالا را قبلا به سبد خريد خود اضافه کرده ايد
کالا مورد نظر از سبد خريد شما حذف شد
{ STORE_ERROR }
حذف شود؟
« فروشگاه اینترنتی دفتر نشر فرهنگ اسلامی: ارسال رایگان کتاب به سرتاسر نقاط ایران با خرید آنلاین »
فرم عضویت در نشریه

دسته بندی

  • رنج ها و مشکلات شیعیان در آسیای مرکزی

  • تعداد بازدید : ۱۳۵
    تاریخ ثبت : 18 بهمن 1394

رنج ها و مشکلات شیعیان در آسیای مرکزی

رنج ها و مشکلات شیعیان در آسیای مرکزی


رنج‌ها و مشکلات شیعیـان

در آسیــای مرکزی

 

از لحاظ مذهبی، منطقه آسیای مركزی از دوران كهن تاکنون همواره مهد ادیان و مذاهب متعدد بوده‌است. به نحوی كه در طول قرن‌های متمادی، ادیان مختلف یکی پس از دیگری در این منطقه ترویج شده‌اند و مردم را به سوی خود جلب نموده‌اند. ادیان بودایی، زرتشتی، مانوی، مزدکی، یهودی، مسیحی و... در طول تاریخ، مذهب مردم این منطقه را تشکیل داده‌اند. در این بین ظهور اسلام در قرن هفتم میلادی، چهره مذهبی آسیای مركزی را تغییر داد و از آن پس به مذهب اصلی این منطقه تبدیل شد.

از این رو مباحث مرتبط با اسلام و مسلمانان در آسیای مركزی، از جمله مسائل مهم و اساسی در بررسی هویت و فرهنگ مردم منطقه به شمار می‌آید. زیرا دین اسلام نهتنها بخش تأثیرگذار بر فرهنگ مردم آسیای مركزی محسوب می‌شود كه عملكرد مؤثری در تاریخ این منطقه داشته، بلكه قسمت مهمی از هویت مردمان آسیای مركزی نیز به شمار می‌آید كه قبل و پس از استقلال این جمهوری‌ها، نقش مؤثری را در وحدت قومی و ملی مردم ایفا نموده‌است. در این بین اگر چه پیروان مذهب شیعه در آسیای مركزی، از نظر جمعیتی در اکثریت قرار ندارند، اما در عین حال دارای ویژگی‌های جالب توجهی هستند. در نوشتار حاضر ضمن بررسی چگونگی پیدایش تشیع در آسیای مرکزی، به فرقه‌ها و گروه‌های شیعی در منطقه خواهیم پرداخت. پس از آن به مرور جمعیت و پراگندگی جغرافیایی شیعیان آسیای مرکزی می‌پردازیم و در نهایت، وضعیت فعلی شیعیان را در هر یک از کشورهای آسیای مرکزی مورد بحث و بررسی قرار خواهیم داد.

 

     Text Box: پیدایش تشیع در آسیای مرکزی

 

اکثریت ساکنان منطقه آسیای مرکزی را پیروان مذاهب حنفی و شافعی تشکیل می‌دهند. البته گرایش‌های شیعی از قدیم در نواحی ماوراءالنهر وجود داشتنه و این ناحیه، جمعیت زیادی از شیعیان را در خود جای داده بوده‌است. این امر را می‌توان در فعالیت‌های گسترده علمی شیعیان و ارتباط با امامان و وکیلان آن‌ها به خوبی مشاهده کرد. با این حال در مورد زمان ورود تشیع و گسترش مذهب شیعه در نقاط مختلف آسیای مركزی، اختلاف نظر وجود دارد. بنابر شواهد تاریخی به نظر می‌رسد که تشیع حداقل در چهار برهه تاریخی وارد آسیای مرکزی شده‌است:

Text Box: 1     همزمانی ورود اسلام و تشیع به آسیای مركزی ـ با توجه به شواهد و قرائن تاریخی، می‌توان پیدایش تشیع در آسیای مركزی را مربوط به دوران ورود اسلام به این منطقه دانست. در واقع اسلام و تشیع تقریباً به طور همزمان وارد آسیای مركزی شدند و در میان مردم رواج یافتند. در طی یک قرن از شروع فتوحات در خراسان، عملکرد خلفای بنی‌امیه چنان بود که موجب قیام‌های متعدد ضد اموی در خراسان گردید. قیام‌های خراسانیان یکی پس از دیگری توسط بنی‌امیه سرکوب شد و مردم خراسان به‌تدریج به جناح‌های مخالف سیاسی گرایش یافتند (زرین‌کوب، 1371: 59-61). در آن دوره خراسان و ماوراءالنهر، از سده دوم هجری، به سبب دوری از مرکز خلافت اموی و عباسی، از مناسب‌ترین مناطق برای اقامت شیعیان بودند (غفرانی، 1385: 8). از سوی دیگر، شواهد و قرائنی از ارتباطات امامان یا نمایندگان و وکلای آن‌ها با ساکنان ماوراءالنهر وجود دارد که بیانگر ترویج تشیع در میان مردم آن دوره است. علاوه بر شواهد فوق، اشعار زیادی نیز که در مدح ائمه(ع) به زبان‌های عربی و فارسی در آن دیار سروده شده و به صورت پراکنده در متون ادبی آن زمان باقی مانده‌است، حکایت از حضور گسترده شیعیان در ماوراءالنهر دارد.

در مجموع شواهد و قرائن فوق نشان می‌دهند که تشیع تقریباً همزمان با ورود اسلام، وارد منطقه آسیای مرکزی شده و در عصر غیبت، رشد و توسعه زیادی یافته‌است. چنانکه بسیاری از مورخان و شارحان كه در دهه‌ها و سده‌های بعد به ماوراءالنهر سفر کرده‌اند، از حضور شیعیان و گسترش تشیع در میان ساکنان آن منطقه، سخن به میان آورده‌اند. با این حال ظهور و سقوط حکمرانان و سلسله‌های مختلف موجب شده که در برخی مقاطع تاریخی، شیعیان از آزادی عمل بیشتری برخوردار باشند و در برخی دیگر از مقاطع، با محدودیت‌های زیادی مواجه باشند. 

 

Text Box: 2     ورود تشیع به آسیای مركزی در عهد صفوی ـ موج دوم ورود و گسترش مذهب شیعه در آسیای مرکزی به عصر حکومت صفویان و به‌خصوص دوران پادشاهی شاه عباس بازمی‌گردد. زیرا تا ظهور صفویه، رواج تشیع با محدودیت‌ها و مخالفت‌هایی روبه‌رو بود. بدین ترتیب می‌توان نتیجه‌گیری کرد که مذهب شیعه چندی بعد از ظهور صفویه، یعنی حوالی قرن شانزدهم میلادی یا بعد از آن در آسیای مركزی گسترش بیشتری یافته‌است.

در واقع برقراری اقتدار ایران تا ماوراءالنهر در دوران صفویان، اثرات پایداری بر حیات سیاسی و نظامی ایران در اوایل قرن دهم هجری و شانزدهم میلادی برجای نهاد و دستاوردهای مهمی برای ساختار درونی و مناسبات خارجی ایران در پی داشت. همچنین مهم‌ترین اثر دینی جنگ مرو در خراسان، رسمیت یافتن تشیع بعد از قرون اولیه اسلامی و رهایی از فشارهای سیاسی بود. البته رواج تشیع با مشکلاتی نیز همراه بوده و حساسیت‌های زیادی را برانگیخت. به نحوی که قتل‌‌عام­‌های زیادی صورت گرفت و برخی از علما و پیروان تشیع توسط دشمنانشان کشته شدند (شیرازی، 1369: 50).

 

Text Box: 3     مهاجرت ایرانی‌ها به آسیای مركزی در دوران قاجار ـ اگرچه در دوران صفویه، با نبردهایی که میان شاه اسماعیل و شیبانیان درگرفت، تشیع مجدداً در آسیای مرکزی احیا شد و گسترش یافت، در سال‌های بعدی، از یک سو به دلیل ضعف دولت مرکزی در ایران و از سوی دیگر، اختلافات مذهبی و تعصبات دینی، نه تنها پیروان تشیع با محدودیت‌های گسترده مواجه شدند، بلکه خانات آسیای مرکزی، بهانه‌ای برای حمله به ایران و به اسارت درآوردن رعایای ایرانی پیدا کردند. این امر تا آنجا پیش رفت که حتی بعضاً از ایرانی‌ها به عنوان بَرده استفاده می‌شد.

با این حال حضور ایرانیان در آسیای مرکزی، تنها به اسرا و برده‌ها محدود نمی‌شد؛ بلکه عده‎ زیادی از تجار و بازرگانان نیز برای امر تجارت و عده‌ای از ساکنان شهرهای شرقی و شمالی ایران، به خواست خود و برای کسب‌وکار و به این منطقه مهاجرت می‌کردند. همچنین در دهه‌های پایانی قرن نوزدهم، بسیاری از کشاورزان و دامداران فقیر ایرانی برای یافتن زمین و شغل به آسیای مرکزی مهاجرت کردند.

در سال‌های بعدی، این ایرانیان که از هر گروه و صنفی به آسیای مرکزی راه یافته بودند، خیلی زود به وجود آورنده‎ تحولات مهمی در منطقه شدند. بخشی از ایرانیان که به اجبار یا در کسوت تاجر و پیشه‌ور یا پناهنده در آسیای مرکزی ساکن شدند، خیلی زود به احیای توان اقتصادی و ساختار سیاسی در آنجا پرداختند. بسیاری از آن‌ها موفق شدند به دربار خان‌های آسیای مرکزی راه یابند و در سمت‏های مهم اداری و نظامی قرار گیرند. از سوی دیگر با توجه به اینکه ایرانیان به بخش اعظمی از جمعیت غیربومی ترکستان مبدل شده بودند، به تبلیغات مذهبی و اشاعه فرهنگ خود نیز مبادرت ورزیدند و در شهرهایی مانند عشق‌آباد، خجند و سمرقند، حسینیه‌ها و تکایایی برپا کردند و به عزاداری حسینی پرداختند (ماتوه‌یف، 1371: 134). بدین ترتیب یک بار دیگر تشیع در منطقه به واسطه حضور مستقیم ایرانیان رواج یافت. در حال حاضر می‌توان بخشی از ایرانیان بازمانده در آسیای مرکزی را که پیرو تشیع نیز هستند، از بازماندگان این دسته به‌شمار آورد. ضمن آنکه نباید از تأثیرگذاری این عده بر ساکنان آسیای مرکزی و جلب توجه آن‌ها به مذهب شیعه نیز غافل شد.

 

Text Box: 4     سیاست‌های قومی شوروی و كوچاندن آذری‌ها و گرجی‌های شیعه‌مذهب به آسیای مركزی ـ مطابق با سیاست‌های قومی دولت كمونیستی كه اغلب نیز در زمان زمامداری استالین اتخاذ شد، كوچاندن آذری‌ها و گرجی‌های شیعه‌مذهب به آسیای مركزی، موجب گسترش تشیع در منطقه شده‌است. چنانکه در حال حاضر، اقلیت‌های آذری‌الاصل و گرجی در کشورهای آسیای مرکزی وجود دارند که پیرو مذهب شیعه هستند.

در این دوره شیعیان از وضعیت چندان مناسبی برخوردار نبودند و نه تنها حقوق آن‌ها ضایع می‌شد، بلکه عموماً وجود آن‌ها نیز نادیده گرفته می‌شد؛ زیرا در شرایطی که حكومت اتحاد جماهیر شوروی برای اطمینان از تحت كنترل درآوردن امور مربوط به اسلام و مسلمانان، سعی می‌کرد با ایجاد نهادهای رسمی، حداقل به نحو صوری، رهبریت اسلامی را نگاه داشته و در چارچوب حكومت بلشویك‌ها به طور محدود به این نهادها اجازه فعالیت دهد ( Daghestani and Amerah, 1992: 7–21). با این حال هیچ‌گاه اجازه شکل‌گیری نهادی مختص به شیعیان را نداد.

     Text Box: فرقه‌ها و گروه‌های تشیع در آسیای مرکزی

 

شیعیان در سراسر گستره جغرافیایی خود، به فرقه‌ها و گروه‌های مختلفی تقسیم می‌شوند که برخی از آن‌ها همچون شیعیان امامیه، اسماعیلیه و زیدیه، شناخته‌شده‌تر هستند و پیروان بیشتری نسبت به سایر فرقه‌ها دارند. در این بین شیعیان آسیای مرکزی نیز از لحاظ فرقه‌ای به دوسته عمده تقسیم می‌شوند:

 

Text Box: 1     شیعیان اثنی‌عشری(امامیه) ـ پیشینه‌ امامیه در ماوراءالنهر تا اواسط سده سوم قمری چندان روشن نیست، اما برپایه منابع رجالی می‌توان از میانه‌ سده‌ سوم قمری، مسیر تاریخی مذهب امامیه را به‌ویژه در سمرقند و کش ترسیم كرد. در دهه‌های میانی سده‌ سوم قمری، مكتبی امامی با گرایش كلامی را در ماوراءالنهر می‌توان یافت كه شاخص‌ترین نماینده آن حسین بن اشكیب، متكلم مروزی است كه در سمرقند و كش اقامت گزیده بود. در ثلث آخر سده سه ق. محمدبن مسعود عیاشی، طالب علمی غیرشیعی از مردم سمرقند، به مذهب امامیه پیوست و برپایه آموخته‌هایش از عالمان امامی ماوراءالنهر، خراسان، قم و عراق، مدرسه‌ای را در سمرقند‌ بنیان نهاد كه عالمان برجسته‌ای چون كَشّی، صاحب معرفةالرجال از پرورده‌های آن بودند. وی شاگردان بسیاری داشت كه مكتب تشیع را در این ناحیه پدید آوردند. حضور جماعت امامی‌مذهب در ماوراءالنهر در سده‌ چهارم قمری نیز محسوس بود و گروه‌هایی از امامیان در این سده، در پهنه‌ وسیعی از خوارزم تا ایلاق زندگی می‌کردند. عالم مشهور امامی، ابن‌بابویه نیز در حدود سال 368 ق، برای تعلیم و تعلم، سفری به نواحی سمرقند، فرغانه و ایلاق داشته و در ایلاق، به درخواست شیعیان آن دیار، كتاب «من‌لایحضره الفقیه» از كتب اربعه امامیه را تألیف كرده‌است (پاکتچی، 1377: 514).

به هر روی شیعه و خاندان‌های علوی (سادات) از قرن‌های سوم و چهارم قمری، یعنی از روزگار حکومت سامانیان، در ماوراءالنهر حضوری جدی و چشمگیر داشتند (ناجی، 1378: 631). شاید یکی از علل اساسی سکونت شیعیان و سادات علوی در ماوراءالنهر، دور بودن آن‌ نقطه از عراق و مرکز خلافت عباسی و در نتیجه، عدم دسترسی مأموران حکومت عباسی به منطقه بود. علت دیگر آن بود که سامانیان و پس از آن‌ها، قراخانیان نیز بر خلاف غزنویان و ترکان سلجوقی، تعصب مذهبی نداشتند و در نتیجه، سادات و شیعیان با راحتی و امنیت در آن دیار زندگی می‌کردند (غفرانی، 1385: 8). از آن ‌زمان به بعد، شیعیان دوازده امامی، همواره در آسیای مرکزی حضور داشته‌اند. اگرچه این شیعیان در طول تاریخ با فراز و نشیب‌های بسیار زیادی مواجه شده‌اند، با این حال حضور آن‌ها به خصوص به لطف حضور ایرانی‌ها و آذری‌ها پایدار بوده و تاکنون ادامه یافته‌است.

 

Text Box: 2     شیعیان اسماعیلی ـ اسماعیلیه یكی از فرق شیعه است كه ظاهراً پس از اثنی‏عشریه، بیشترین تعداد پیروان را در میان شیعیان جهان دارد. اسماعیلیه دومین انشعاب در میان شیعیان محسوب می‌شود که در سال 148ق. (765 م.) در اختلاف بر سر جانشینی امام جعفر صادق(ع)، از شیعه اثنی‌عشری جدا شد. در این بین، همزمان با تأسیس دولت فاطمیان در آغاز سده چهارم هجری، مبلغان اسماعیلیه به طور فعال به نشر این مذهب در ایران پرداختند و خراسان و ماوراءالنهر را به سبب شرایط جغرافیایی خاص و نیز دوری از مرکز خلافت، یکی از مناطق مهم گسترش تبلیغات خود قرار دادند. آنان توانستند با جذب پیروانی، حتی در بالاترین رده‌های کشوری و لشکری، پایگاهی در قلب قلمرو سامانیان یعنی ناحیه سُغد به دست آورند.

در پی نفوذ مبلغان اسماعیلیه در آن دیار، بعضی وزیران و درباریان امیر نصر بن احمد سامانی (حک: 301ـ331ق.) به کیش اسماعیلی در آمدند (ناجی، 1378: 636؛ ثعالبی، 1990: 169). اسماعیلیانِ تاجیكستان و افغانستان، جزء «اسماعیلیان نزاری» محسوب می‏شوند. كتاب فقهی آن‌ها، سری‏ترین كتاب اسماعیلیان «ام‌الكتاب» نام دارد و كتاب «اینان وجه دین» اثر ناصر خسرو قبادیانی نیز از اهمیت بسیار زیادی نزد آن‌ها برخوردار است (هر دو كتاب اولین بار توسط محققان روسی در سال 1902م. كشف و به جهانیان عرضه شد.) اكثر شیعیان اسماعیلیه نزاری منطقه بدخشان به همت «ناصرخسرو» شاعر ایرانی در قرن یازدهم میلادی به این مذهب گرویدند. در واقع ناصر خسرو قبادیانی، بزرگ‏ترین داعی و مبلغ اسماعیلیه در این منطقه محسوب می‌شود كه در سال 1052‌م. آشكارا مذهب اسماعیلیه را تبلیغ می‏كرد.

در حال حاضر پیروان شعیان اسماعیلیه در آسیای مرکزی،  عموماً در منطقه بدخشان تاجیکستان و افغانستان حضور دارند. اسماعیلیان تحت فرمان رهبر روحانی خود «شاهزاده كریم‌الحسینی» معروف به «آقاخان چهارم» قرار دارند. از زمانی‌ که آقاخان چهارم به امامت رسید، تحولات و تغییرات سیاسی و اقتصادی عمده‌ای در بسیاری از این مناطق ایجاد شده‌است. او سیستم پیچیده اداره‌ جامعه اسماعیلی را که توسط آقاخان سوم در دوره استعمار بنیان نهاده شده بود، با دنیای جدید متشکل از دولت‌های ملی سازگار نمود. در پی جدا شدن جمهوری‌های آسیای مرکزی از اتحاد جماهیر شوروی، ابعاد و پیچیدگی‌های این سازمان‌ها نیز گسترش یافته‌است (Introduction to His Highness the Aga Khan, 2010: 1).

 

     Text Box: جمعیت و پراگندگی جغرافیایی شیعیان آسیای مرکزی

 

آمار دقیقی درباره تعداد مسلمانان به طور عموم و شیعیان به طور خاص وجود ندارد و آنچه ذكر می‌شود بیشتر بر اساس منابع نامطمئن است. یكی از دلایلی كه نه در مورد تعداد حقیقی مسلمانان آمار دقیقی در دست است و نه در مورد تعداد حقیقی شیعیان، این نكته است كه آمار در بسیاری از جاها در دست دولت‌هاست و آن‌ها بنا به مصالح سیاسی خود، عددها را متفاوت می‌گویند. زیرا هر جمعیتی متناسب با درصد حضورش در هر جامعه، حقوق و مزایای خود را مطالبه می‌كند. مطابق با برخی منابع، شیعیان،‌ 10 الی 12 درصد جمعیت مسلمانان را تشكیل می‌دهند و طبق برخی منابع دیگر، شیعیان 23 درصد كل مسلمانان را تشكیل می‌دهند. فارغ از آنکه کدام یکی از آمار فوق درست باشند، تعداد شیعیان گویای در اقلیت قرار گرفتن و همچنین ناهمدست بودن آن‌ها به سبب وجود فرقه‌های گوناگون است.

Text Box: 1     جمعیت شیعیان آسیای مرکزی ـ در تمام كشورهای آسیای مرکزی تعدادی از شیعیان زندگی می‌کنند که البته درصد كمی از جمعیت كشورهای آسیای مركزی را تشكیل می‌دهند. میزان شیعیان در تاجیكستان 5 درصد، تركمنستان 4 درصد، قراقستان 5 درصد، قرقیزستان 3 درصد و ازبكستان 6 درصد است. از 58 میلیون و 700 هزار نفر جمعیت ساكن در آسیای مركزی، تنها 2 میلیون و 356 هزار و 890 نفر پیرو مذهب تشیع هستند. جداول زیر تعداد و درصد شیعیان كشورهای آسیای مركزی را نشان می‌دهند. (لبته همان‌طور که ذکر شد این آمار از منابع مطمئن به دست نیامده و ممکن است جمعیت شیعیان در این نواحی بسیار بیشتر از ارقام فوق باشد):

 

تعداد شیعیان كشورهای آسیای مركزی (Rizvi, 2010)

كشور

كل جمعیت

(تعداد)

جمعیت مسلمانان (تعداد)

جمعیت اهل تسنن (تعداد)

جمعیت شیعیان (تعداد)

تاجیكستان

6800000

6120000

5814000

306000

تركمنستان

5200000

4628000

4442880

185120

قزاقستان

15100000

8607000

8252150

354850

قرقیزستان

5200000

3900000

3783000

117000

ازبكستان

26400000

23232000

21838080

1393920

 

 

تعداد شیعیان كشورهای آسیای مركزی (Rizvi, 2010)

كشور

كل مسلمانان

(درصد)

مسلمانان سنی

(درصد)

مسلمانان شیعه

(درصد)

تاجیكستان

90

95

5

تركمنستان

89

96

4

قزاقستان

57

95

5

قرقیزستان

75

97

3

ازبكستان

88

94

6

 

Text Box: 2     پراکندگی جغرافیایی شیعیان آسیای مرکزی ـ شیعیان آسیای مرکزی از لحاظ موقعیت جغرافیایی نیز از پراكندگی زیادی در منطقه برخوردارند و به همین سبب دارای تجمع تشكیلاتی یا پیوندهای مذهبی چندان زیادی با یكدیگر نیستند. نقشه صفحه بعد نقاط شیعه‌نشین كشورهای آسیای مركزی را نشان می‌دهد كه با رنگ تیره از سایر نقاط متمایزند. البته پراکندگی مناطق اسکان شیعیان اجرای سیاست‌های کنترلی در مورد آنان را امکان پذیرتر ساخته‌است.

در مجموع، بررسی تعداد جمعیت، جغرافیا و پراکندگی شیعیان در آسیای مرکزی نشان می‌دهد که آن‌ها نه‌تنها در جوامع خود، اقلیت مذهبی به شمار می‌آیند، بلکه به سبب دوری و پراکندگی جغرافیایی، از پیوستگی و اتحاد چندان زیادی نیز برخوردار نیستند. در واقع جوامع شیعی در آسیای مرکزی، همچون جزایر دورافتاده از هم هستند که در طول تاریخ معاصر، ارتباط چندان زیادی نه با یکدیگر و نه با سایر جوامع شیعی نداشته‌اند.

 

     Text Box: وضعیت فعلی شیعیان در کشورهای آسیای مرکزی

 

هنگاهی كه اتحاد جماهیر شوروی فروپاشید، مسلمانان آسیای مركزی به طور عام و شیعیان به طور خاص، یكبار دیگر هویت مذهبی خود را بازیافتند. البته سیاست‌های مذهبی كه طی دهه‌ها اجرا شده بود، سنت‌ها و رسوم اسلامی را تا حد زیادی به دست فراموشی سپرده بود. از این رو مسلمانان آسیای مركزی با بحران هویت در زمینه‌های مذهبی و قومی مواجه شدند. این در حالی بود كه آن‌ها رهبران مذهبی مشخصی نیز نداشتند (Lisnyansky, 2009, p.108). در این میان وضعیت شیعیان نسبت به سایر مسلمانان تا حد زیادی ابهام‌آمیزتر بود. زیرا آن‌ها از لحاظ جمعیتی شامل تعداد کمی می‌شدند و همچنین دارای پراکندگی جغرافیایی نیز بودند. با این حال شیعیان در هریک از کشورهای منطقه، دارای وضعیت منحصر به‌فرد خود هستند. از این رو در تحلیل وضعیت شیعیان آسیای مرکزی باید به بررسی وضعیت شیعیان در هر یک از کشورها به صورت مجزا پرداخت.

 

Text Box: 1     شیعیان تاجیکستان ـ شیعیان تاجیکستان به دو دسته شیعیان امامیه و شیعیان اسماعیلی تقسیم می‌شوند. اکثریت شیعیان ساكن بدخشان در شرق و جنوب شرقی تاجیكستان در كوهپایه‌های پامیر، پیرو مذهب اسماعیلیه و بقیه آن‌ها شیعه دوازده امامی هستند. در سال‌های بعد از فروپاشی شوروی، وضعیت اسماعیلیان بدخشان دگرگون شد. زیرا استقلال تاجیکستان باعث افزایش ارتباطات اسماعیلیان بدخشان با سایر اسماعیلیان و به‌خصوص با رهبر خود شد. آقاخان چهارم در سال‌های پس از فروپاشی شوروی، در این منطقه حضور مؤثری داشته و ضمن گسترش تعالیم مذهبی خود، سعی نموده باورهای مذهبی اسماعیلیان آسیای مرکزی را نیز تغییر دهد (خیری، 1385: 41). مرکز فرقه اسماعیلیه نزاری در لندن است.

علاوه بر فرقه اسماعیلی، در تاجیكستان شیعیان اثنی‌عشری نیز حضور دارند. در دوشنبه حدود 100 خانوار، در قرقان تپه و کولاب در اطراف دوشنبه حدود 150 خانوار و در شمال تاجیکستان در کل ولایت سغد حدود 500 خانوار زندگی می‌کنند كه پیرو مذهب شیعه اثنی‌عشری هستند. همچنین در ناحیه بدخشان نیز علاوه بر شیعیان اسماعیلی، حداقل 1500 خانوار شیعه اثنی‌عشری به طور فعال و پویا به حیات مذهبی خود ادامه می‏دهند. شیعیان این منطقه از مستضعف‏ترین اقلیت‌های شیعه به شمار می‏روند؛ زیرا طی سال‌های متمادی، بحران‌های روانی، مذهبی و اقتصادی بی‌شماری را بدون كمك دیگر مراكز تشیع پشت سرنهاده‏اند و با وجود خفقان و فقدان امكانات تبلیغی و ترویجی، به حیات مذهبی خود ادامه داده‏اند.

به هر روی شیعیان تاجیكستان از نظر مذهبی، تعلق خاطر عمیقی به ایران دارند و آداب و سنن مذهبی آنان در اغلب موارد منطبق با آداب و سنن مذهبی در ایران است. نام «علی»‏ در تاجیکستان، نام مقدسی است و بیشترین نامی است که برای فرزندان ذکور انتخاب می‏شود. آنان برای فرزندان ذکور دو قلو تنها نام‏های حسن و حسین، و برای اناث، فاطمه و زهرا را استفاده می‏کنند. مراسم نام‌گذاری فرزندان و درج نام آنان در پشت جلد قرآن مجید، مراسم ازدواج، مراسم تدفین، برگزاری مراسم فوت، ختم و شب هفت و چهلم و سال و نوع عزاداری زنان و... به شکل ایران است.

اهل سنت تاجیکستان نیز نسبت به اهل بیت و ائمه شیعه، به ویژه برای امام علی‏‏(ع)، امام حسین‏(ع) و امام جعفر صادق(ع) احترام خاصی قائل‌اند و بسیاری آرزوی زیارت مرقد امام رضا(ع) را دارند. در حال حاضر گروهی از اهل تسنن، خود را به خاندان اهل بیت منسوب می‏دانند. این گروه را صوفی می‏نامند و رهبران آنان لقب «ایشان‏» دارند.

 

Text Box: 2     شیعیان ازبکستان ـ اکثریت جمعیت ازبکستان را مسلمانان پیرو مذهب حنفی تشکیل می‌دهند. بیشتر شهرهای ازبکستان، از جمله سمرقند و بخارا، طی قرون متمادی از مهم‌ترین مراکز اسلامی در آسیای مرکزی و ماوراءالنهر بوده‌اند. در این بین شیعیان ازبكستان در طول تاریخ با فراز و نشیب‌های زیادی روبرو شده‌اند.

در دوران حاکمیت کمونیست‌ها سعی شد، افکار و اعتقادات سوسیالیستی جایگزین اصول اسلامی شود و برای نیل به این هدف، انجام فعالیت‌ها و مراسم مذهبی نیز ممنوع شد. بدین ترتیب مسلمانان به خصوص شیعیان ازبکستان در اجرای عبادات و فرایض دینی خود با محدودیت شدیدی روبه‌رو شدند. با این حال شیعیان ازبکستان، به صورت مخفیانه مراسم عزاداری را در خانه‌های خود بر پا می‌كردند. از جمله ‌یادگارهای آن دوران، یاد امام حسین(ع) و مرثیه‌هایی است كه در قلب مردم این سامان زنده نگاه داشته شده‌است.

در سال‌های پس از استقلال ازبکستان، یک بار دیگر روند اسلام‌گرایی در این کشور با رشد قابل ملاحظه‌ای مواجه شد. در این بین وضعیت شیعیان نیز نسبت به سال‌های قبل، دچار تغییر و دگرگونی شد.

اكثر شیعیان ازبكستان را شیعیان ایرانی‌الاصل و اثنی‌عشری تشكیل می‌دهند كه عموماً در سمرقند و بخارا واقع در ازبكستان مستقر هستند. تعداد ایرانیان در سمرقند حدود 200هزار و در بخارا حدود 100 هزار نفر است. اگرچه در دوران اتحاد جماهیر شوروی، ایرانیانی كه در این منطقه ساكن بودند، جزو تبعه‌های ازبكستان محسوب شدند و در حال حاضر به زبان ازبكی صحبت می‌كنند، اما آن‌ها به شدت تحت تاثیر فرهنگ ایران و مذهب تشیع هستند و بخش مهمی از هویت ملی خود را از اسلام شیعی می‌گیرند (Rotar, 2004, pp.1–2).

افزون بر شیعیان ایرانی‌الاصل، شیعیان آذری نیز در تاشكند ازبكستان حضور فعالی دارند. مطابق با سرشماری سال 1989م. حدود 44هزار شیعه آذری در ازبكستان حضور داشتند (Peyrouse, 2009). این گروه در زمان استالین از آذربایجان به این منطقه تبعید شده و بیشتر آن‌ها در راه آهن به كار گماشته شده بودند. از این رو در حال حاضر نیز بسیاری از اولاد آن‌ها در كنار راه آهن تاشكند و در محله‌ «تزی كوفكو» و نیز در روستای «چرنی كوفكا» سكونت دارند. این گروه از شیعیان در تاشكند، دارای تجمعات مذهبی هستند و مراسم متعددی را كنار هم برگزار می‌نمایند.

گروه دیگری از اقلیت شیعه که در ازبكستان زندگی می‌كنند و دارای وضعیت چندان مناسبی نیز نیستند، «مسختی‌ها» هستند. سرزمین «مسخت» در همسایگی شرقی سرزمین آجاریا در جنوب گرجستان و در شمال شرقی مرز ترکیه و شمال ارمنستان قرار دارد. «آخال تسیخه» قسمت مهمی از این سرزمین است (Bennigsen, & Wimbush, 1985, p. 26). مسخت‌ها در دوره جنگ جهانی دوم به دستور استالین به ازبکستان کوچ داده شدند. اگرچه از چگونگی گرایش این دسته به مذهب شیعه، هیچ اطلاع درستی در دست نیست، با این حال باید توجه داشت كه مسخت‌ها در حال حاضر از وضعیت چندان مناسبی برخوردار نیستند.

 

Text Box: 3     شیعیان ترکمنستان ـ گسترش تشیع در ترکمنستان کنونی را می‌توان از یک سو به حضور امام رضا(ع) به عنوان هشتمین امام شیعیان در مرو نسبت داد و از سوی دیگر به دوران حكومت صفوی که مذهب شیعه را به عنوان مذهب رسمی حكومت برگزید. در آن دوره، شیعیان زیادی در جغرافیای ترکمنستان کنونی زندگی می‌کردند. در حال حاضر، اكثر شیعیان تركمنستان را آذری‌الاصل‌ها تشكیل می‌دهند. مطابق با سرشماری سال 1989م. حدود 33 هزار نفر شیعه آذری در تركمنستان حضور داشتند (Peyrouse, 2009).

این گروه در تركمنستان دارای تشكیلات كاملا منظم و منسجمی هستند و مساجدی با «امام»‌های شیعه در شهرهای عشق‌آباد، مرو و كراسنوودسكی دارند. علاوه بر شیعیان آذری‌الاصل، تعدادی از شیعیان فارس‌زبان، بلوچ و کرد نیز در ترکمنستان زندگی می‌کنند. این تعداد در شهرها و نقاط مختلف کشور به صورت پراکنده حضور دارند. این جمعیت در حدود 10 نقطه ترکمنستان، مساجدی را بنا نموده‌اند و شب‌ها و روزهای جمعه و در اعیاد و درگذشت بزرگان دینی و مذهبی و مشخصاً 14معصوم(ع)، در این مکان‌ها اجتماع می‌کنند و ضمن اقامه نماز، به صحبت‌های مبلغان بومی که تعدادی از آن‌ها در ایران درس خوانده‌اند و در حد آموزش قرآن و احکام وارد هستند، گوش می‌دهند.

بخشی از شیعیان تركمنستان در نزدیكی مرزهای ایران و بخش دیگر در نزدیكی مرزهای ازبكستان سكونت دارند. مركز اصلی شیعیانی كه در نزدیكی مرزهای ایران حضور دارند، روستای «باقر» در 30 كیلومتری عشق‌آباد است. مرکز تجمع شیعیان در روستای باقر، دو مسجد در قسمت بالا و پایین ده است که به مناسبت‌های عزا و عید، مراسم خاصی در آن‌ها برگزار می‌شود. شیعیان روستای باقر فاقد رهبری مذهبی یا روحانی برجسته‌ای هستند که تعالیم دینی را به آن‌ها آموزش دهد. از این رو شعائر اسلامی توسط پیرمردهایی آموزش داده می‌شود که از قدیم‌الایام برخی تعالیم اسلامی را به یاد دارند. همچنین مساجد روستای باقر نیز فاقد امکانات مادی و معنوی هستند. مرکز دیگر شیعیان، روستای «بایرام‌علی» است. ساکنان این روستا نیز از امکانات بسیار محدودی برخوردارند.

در عشق‌آباد پایتخت ترکمنستان، مسجد امام رضا(ع) مركز تجمع شیعیان محسوب می‌شود كه به همت چند تن از ثروتمندان آذری بنا شده‌است. در این مسجد كه دارای امكانات محدودی است، عموماً مراسم‌های عزا و عید برگزار می‌شود. مسجد فاطمه‌الزهرا(س)، دیگر مسجدی است كه عموماً شاهد مراسم مختلف مذهبی شیعیان تركمنستان است. لازم به ذكر است كه شیعیان تركمنستان حوزه علمیه ندارند. مردم تركمنستان علاوه بر گرامی داشتن ایام عاشورا، احترام خاصی نسبت به امام رضا(ع) قائل هستند و همواره به مناسبت‌های مختلف از نقش برجسته اخلاقی آن حضرت كه در اشعار شاعران كلاسیك تركمن از جمله مختوم‌قلی نیز فراوان آمده‌است، به نیكی یاد می‌كنند. با توجه به اینکه گنبد و بارگاه امام رضا(ع) طلایی است، از آن جهت عامه مردم آن حضرت را با عنوان «قزیل امام» یاد می‌کنند.

 

Text Box: 4     شیعیان قزاقستان ـ در قزاقستان، تعداد شیعیان بومی اندک است و اکثر پیروان تشیع را در این کشور، ایرانی‌ها، افغان‌ها و اتباع جمهوری آذربایجان تشکیل می‌دهند که مقیم قزاقستان هستند. چون اكثریت مطلق شیعیان، مهاجران و تبعیدیان دوره استالین هستند، لذا در سطح سرزمین وسیع قزاقستان پراكنده شده‌اند. با این حال به دلیل اینکه اکثر آن‌ها آذری‌تبارند، مشابهت كاملی در آداب و رسوم، اعتقادات و فرهنگ آن‌ها وجود دارد. چنانکه مراسم ایام ماه محرم كه از بارزترین و وسیع‌ترین مراسم شیعیان است، نزد آن‌ها به یك شكل و سبك برگزار می‌شود.

اكثریت جامعه شیعیان را در قزاقستان، آذری‌الاصل‌ها تشكیل می‌دهند. مطابق با سرشماری سال 1999م. تعداد شیعیان آذری در قزاقستان به 78 هزار نفر می‌رسید (Peyrouse, 2009). همچنین مطابق با سرشماری سال 2009م. حدود 140هزار شیعه آذری‌الاصل در قزاقستان حضور داشتند كه از این تعداد حدود 30 هزار نفر در آلماتی زندگی می‌كردند. البته برخی دیگر از منابع آماری، شیعیان آذری‌الاصل در قزاقستان را حدود 350 هزار نفر برآورد كرده‌اند (Bayram, 2010, p.3). شیعیان آذری در این كشور حضور نسبتاً فعالی دارند و به تأسیس مراكز فرهنگی متعددی در شهرهای مختلف این جمهوری به خصوص آلماتی كه پیشتر پایتخت این كشور بود، پرداخته‌اند.

علاوه براین، در آن‌سوی کوه‌های تیان شان و در دشت‌های جنوب قزاقستان، حدود هزار خانواده شیعه زندگی می‌کنند که در سال‌های نخست انقلاب بلشویکی وارد این کشور شده‌اند و روزگار سختی را در طول حیات شوروی گذرانده‌اند. این عده از عشایر آذربایجان در مناطق مشکین‌شهر و بیله‌سوار مغان بوده‌اند که به طور سنتی از منطقه‌ای به منطقه دیگر کوچ می‌کردند. به دنبال پیروزی انقلاب بلشویکی در شوروی و بسته شدن مرزهای ایران با آن کشور در سال 1918م. این عده نیز در آن سوی مرزها گرفتار شدند و دیگر نتوانستند به ایران بازگردند. پس از آن بلشویک‌ها در سال 1938م. در صدد انتقال آنان به مناطق دور دست برآمدند تا از مشکل‌آفرینی آن‌ها که در حاشیه مرزهای ایران دائماً در سودای بازگشت به خانه و کاشانه با این سوی مرزها در ارتباط بودند، آسوده گردند. بدین ترتیب آن‌ها تحت سیاست‌های استالین، به منطقه مرکه واقع در 120 کیلومتری شهر آلماآتی کوچانده شدند (بخت‌آور، 1376: 48).

 

Text Box: 5     شیعیان قرقیزستان ـ قرقیزها تا قرن هفدهم میلادی، پای‌بندی چندانی به اسلام نداشتند و به خرافات و اعتقادات مرسوم میان خودشان معتقد بودند. در قرن ۱۷م. اسلام گستره بیشتری را در قرقیزستان اشغال کرد. این امر مصادف با حملات خانات اویغور بود و بسیاری از قرقیزها به دره فرغانه و مناطق کوهستانی که مسلمانان ساكن بودند، مهاجرت كردند. در محیط جدید، قرقیزها مستعد قبول مذهب جدید (اسلام) شدند، ولی با شکست خانات اویغور و بازگشت به محیط قبلی، روند مسلمانی ضعیف شد. به نحوی که در سده ۱۹ م، هنوز بسیاری از آن‌ها عقاید و سنن بت‌پرستی راحفظ کرده بودند.

در حال حاضر، اکثریت ساکنان قرقیزستان، مسلمان و از اهل سنت هستند. اکثر قرقیزها پیرو مکتب حنفی هستند و تعداد شیعیان بومی در قرقیزستان کم است. خبرگزاری قرآنی ایران (ایكنا) گزارش داد که جمعیت شیعیان قرقیزستان از اتباع آذری‌، افغانی‌، تاجیكی، پاكستانی و ایرانی تشکیل می‌شود. اكثر شیعیان به ترتیب در بیشكك، كانت، توقماق، اوش و قارابالتا زندگی می‌كنند (خبرگزاری فارس، 1388).

شیعیان قرقیزستان به فرقه‌های متعددی تقسیم می‌شوند که شیعیان اثنی‌عشری اكثریت را تشكیل می‌دهند. بیشترین پیروان تشیع در قرقیزستان را شیعیان آذری‌الاصل تشكیل می‌دهند که اثنی‌عشری و عمدتاً مقیم بیشكك می‌باشند. این افراد در سال‌های فشار استالین از آذربایجان شوروی به این مناطق كوچانده شده‌اند. تعداد این افراد مطابق با سرشماری سال 1999م. به 15هزار نفر می‌رسید (Peyrouse, 2009). در حال حاضر تعداد آذربایجانی‌ها در قرقیزستان بر اساس آمارهای رسمی بالغ بر 14هزار نفر است که تنها 7000 نفر از آن‌ها شیعه هستند و مابقی سنی محسوب شده‌اند. البته بر اساس برخی از شواهد، این تعداد آذری نیستند، بلكه ترك‌های تركیه هستند كه به‌عنوان آذری ثبت شده‌اند. نكته جالب آن است كه تمام مراسم مذهبی آن‌ها نیز همانند شیعیان انجام می‌شود؛ یعنی روحانیان شیعه مراسم عقد و ازدواج تولد و مرگ و تدفین آن‌ها را انجام می‌دهند.

علاوه بر این، شیعیان ایرانی نیز به تعداد اندكی در این كشور زندگی می‌كنند كه به واسطه تجارت یا كار در این كشور اقامت دارند. این تعداد دارای هیچ انجمنی نیستند و تنها در ایام سوگواری در حسینیه ایرانیان در خیابان مركزی شهر بیشکک گرد هم می‌آیند. تعداد آنان در فصول مختلف متفاوت است و در تابستان بیشتر از زمستان و در كل بالغ بر 250 نفر است. تعدادی از ایرانیان نیز به تعداد 20خانوار در اوش زندگی می‌كنند که مراسم مذهبی نظیر عاشورا را برگزار می‌نمایند.

همچنین شیعیان افغانی كه بالغ بر 40خانوار از آن‌ها در قرقیزستان ساكن هستند، بعضاً شیعیان اسماعیلی بوده و بدخشانی‌اند. بعضی از آنان در ایام عزاداری به حسینیه ایرانیان آمده و همگام با ایرانیان به عزاداری می‌پردازند. شیعیان پاكستانی نیز عمدتاً از میان دانشجویان هستند كه عده بسیار اندكی را تشكیل می‌دهند. آن‌ها نیز در ایام عزاداری محرم به حسینیه ایرانیان آمده و به عزاداری می‌پردازند.

 

     Text Box: نتیجه گیری

 

مرور تحولات سیاسی، اجتماعی و فرهنگی شیعیان آسیای مرکزی بیانگر تاریخ پر فراز و نشیب و همچنین موقعیت نه چندان مطلوب آنها در کشورهای خود است. البته باید توجه داشت که در بررسی وضعیت شیعیان آسیای مركزی چند محدودیت و مشكل عمده وجود دارد كه تا حد زیادی ارائه تصویر روشنی از آنها را دشوار می‌نماید. از جمله مهمترین محدودیت‌ها و مشکلات می‌توان به موارد زیر اشاره نمود: 

     وجود آمار نادرست و بعضا متضاد از میزان جمعیت و گرایش‌های مذهبی مردم كشورهای آسیای مركزی؛

     فقدان اطلاعات كافی در خصوص شیوه زندگی و آداب و رسوم شیعیان كشورهای آسیای مركزی؛

     كمبود منابع مستنددرخصوص شعائرمذهبی و كیفیت وضعیت فرهنگی شیعیان كشورهای آسیای مركزی.

 

در این بین علیرغم آنکه در سال‌های پس از استقلال كشورهای آسیای مركزی، از یك سو جدایی دین از سیاست در تمام كشورهای منطقه به یك اصل مهم و اساسی مبدل شده و از سوی دیگر اسلام در آسیای مركزی بیشتر به عنوان یك ایدئولوژی دولتی مطرح گشته‌است، با این حال هم‌اكنون نقش دین در زندگی شیعیان منطقه به حدی پررنگ شده‌است كه مراسم مذهبی و مجالس عزاداری همانند كشورهایی نظیر ایران برگزار می‌شود.

بر این اساس می‌توان گفت به رغم آنكه شیعیان آسیای مركزی در حال حاضر نسبت به دوران كمونیستی كه از اظهار عقیده و انجام شعائر مذهبی محروم بودند، در وضعیت بهتری قرار دارند، اما در عین حال با چالش‌ها، كاستی‌ها و محدودیت‌های زیادی نیز مواجه می‌باشند. به خصوص که شیعیان منطقه نه تنها باید با سه گرایش قوم‌گرایی، ملی‌گرایی و غرب‌گرایی رقابت كنند، بلكه عملا با سایر مسلمانان سنی‌مذهب نیز دارای نقاط اختلاف و افتراق می‌باشند. بنابراین شیعیان منطقه با توجه به تعداد كم و پراكندگی جمعیتی، از لحاظ فرهنگی، اجتماعی و سیاسی در شرایط دشواری قرار دارند.

 

     Text Box: کتابنامه

 

      بخت‌آور، مهدی (1376). «شیعیان مرکه»، فرهنگ كوثر، شماره 12: اسفند.

      پاکتچی. احمد (1377). «اسلام در ماوراءالنهر و ترکستان»، دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی، تهران: مرکز دائره‌المعارف بزرگ اسلامی.

      ثعالبی، ابومنصور عبدالملک (1990). آداب الملوک، به کوشش: جلیل العطیه، بیروت: بی‌نا.

      غفرانی، علی (1385). «تاریخ شیعه در ماوراءالنهر از سقوط سامانیان تا حمله مغول (389- 616ق.)»، فصلنامه شیعه‌شناسی،‌ شماره 14.

      خبرگزاری قرآنی ایران ـ ایكنا (1387). نگاهی به جایگاه شیعیان در جمهوری قرقیزستان، 25/06/87.

      خبرگزاری فارس (1388). شیعیان قرقیزستان، تاسوعا و عاشورای حسینی را گرامی داشتند، 06/10/88.

      خیری. مهری (1385). «گزارشی از نشست علمی اسماعیلیه درآسیای مركزی»، گاهنامه تحولات روسیه، آسیای مركزی و قفقاز، شماره چهاردهم: آبان 85.

      زرین‌کوب، عبدالحسین (1371). تاریخ مردم ایران، تهران: امیرکبیر، ج1.

      شیرازی، عبدی بیک (1369). تکملة الاخبار، تصحیح: عبدالحسین نوائی، تهران: نشر نی.

      ماتوه‌یف. آ. م. (1371). «تاریخچه حضور ایرانیان مهاجر در آسیای مرکزی در نیمه دوم سده 19 و آغاز سده 20»، فصلنامه مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز،  ترجمه: محسن شجاعی، سال اول، شماره 3.

      ناجی، محمدرضا (1378). تمدن اسلامی در قلمرو سامانیان، تهران: مجمع علمی تمدن، تاریخ و فرهنگ سامانیان.

 

      Bayram. Mushfig (2010), Kazakhstan: Ethnic-based mosques cannot opened, Forum 18 News Service (http://www.forum18.org), 04.04.

      Bennigsen. Alexandre, & S.Enders Wimbush (1985). Muslims of the soviet Empire. London: c. Hursm & compony,

      Daghestani and Amerah (1992). Muslima in the former sovlet unlon, Amman: Center for International Studler, Royal Scientific Sociaty.

      Introduction to His Highness the Aga Khan (2010). The Institute of Ismaili Studies.

      Lisnyansky. Dina (2009). Tashayu (Conversion to Shiism) in Central Asia and Russia, Current Trends in Islamist Ideology, Hudson Institute(Center on Islam, Democracy, and the Future of the Muslim World), VOL. 8.

      Peyrouse. Sebastien, (2009). Shiism in Central Asia: The Religious, Political and Geopolitical Factors, Central Asia- Caucasus Institute (www.cacianalyst.org).

      Rizvi. Syed Aelia (2010). Shia Popoulation of Largest Muslim Countries, shiagroup, (www-mail-archive-com).

            Rotar. Igor (2004). Uzbekistan: Tight restrictions on Shia Muslim Minority, Forum 18 News Service (www.forum18.org).





حاصل جمع را بنویسید : به اضافه






*حاصل جمع را بنویسید : به اضافه



تعداد بازدید : ۱۳۵
تاریخ ثبت : 18 بهمن 1394

دسته بندی