چند لحظه صبر كنيد ...

چند لحظه صبر كنيد ...
اين کالا به سبد خريد شما اضافه شد
اين کالا را قبلا به سبد خريد خود اضافه کرده ايد
کالا مورد نظر از سبد خريد شما حذف شد
{ STORE_ERROR }
حذف شود؟
« فروشگاه اینترنتی مؤسسه دفتر نشر فرهنگ اسلامی: ارسال رایگان کتاب با پست برای خریدهای بالای 100/000 تومان »
فرم عضویت در نشریه

دسته بندی

  • جایگاه و نقش امید در زندگی فردی و اجتماعی با تأکید بر نقش رسانه ملی

  • تعداد بازدید : ۳۹۷
    تاریخ ثبت : 14 شهريور 1396

جایگاه و نقش امید در زندگی فردی و اجتماعی با تأکید بر نقش رسانه ملی

جایگاه و نقش امید در زندگی فردی و اجتماعی با تأکید بر نقش رسانه ملی


جایگاه و نقش "امید"

 در زندگی فردی و اجتماعی  با تاکید بر نقش رسانه ملی

 

نغمه خلیل بیگی / پژوهشگر سازمان صدا و سیما        

دکتر ابراهیم شفیعی سروستانی / عضو هیأت عملی دانشگاه قرآن و حدیث

 

امروزه با گسترش فن‌آوری‌های اطلاعاتی و ارتباطاتی، رسانه‌های جمعی گوی سبقت را در میزان اثرگذاری بر نگرش افراد از سایر عوامل ربوده‌اند. رادیو و تلویزیون به دلیل سهل‌الوصول بودن، جذابیت‌های بی‌نظیر و قالب‌های متنوع خود، در رأس پرمخاطب‌ترین رسانه‌های جمعی قرار داشته؛ ظرفیت بالایی را در انتقال مفاهیم و مضامین امیدبخش و نشاط‌آور و گسترش امیدواری اجتماعی به آحاد مردم جامعه می­­توانند دارا باشند.

با توجه به نقش بی بدیل رسانه ملی در امید­آفرینی، در این مقاله با روش توصیفی و تحلیلی و با بهره‌گیری از کتاب‌ها و مقالات موجود به بررسی این موضوع پرداخته و کوشیده‌ایم به این پرسش پاسخ دهیم که: امید و امیدواری در تقویت انگیزه فردی و اجتماعی چه آثاری دارد و رسانه ملی (صداوسیما) چگونه می‌تواند در امیدبخشی مخاطبان مفید واقع شود؟

پرداختن به این موضوع، شناخت هرچه بیشتر مکانیسم امیدواری اجتماعی و موانع گسترش آن در رسانه ملی را جهت مقابله کارآمد و مؤثر با تبلیغات یأس آلود نظام سلطه را، آشکار می‌گرداند. از سویی تأکید بسیار مقام رهبری در بسط و گسترش امید در حوزه فردی و اجتماعی و مقابله با ناامیدی در جامعه، ضرورت بررسی این موضوع را بیش‌ازپیش روشن می‌سازد.

براساس این مقاله گسترش فرهنگ امید و امیدواری، گفتمان سازی امید در جامعه، ترویج فرهنگ خوش‌بینی به خداوند، تقویت امیدواری اجتماعی با تقویت فرهنگ مهدویت، از مهم‌ترین راهبردها و اقدامات کلانی است که رسانه ملی در تقویت امیدبخشی جامعه باید بدان بپردازد

در این مقاله، با روش توصیفی و تحلیلی و با بهره گیری از کتاب‌ها و مقالات موجود به بررسی و توصیف نقش امید فردی و اجتماعی پرداخته و راهکارهایی برای بالا بردن سطح امیدبخشی برنامه‌های صداوسیما در قالب راهبردها و سیاست‌های رسانه‌ای ارائه شده است.

مقدمه:

مؤمنان و جامعه اسلامی، همان‌سآن‌که خوف از خدای متعال و تعظیم و تسبیح او را در دل خود می‌پرورانند، امید، اعتماد، اتکا به فضل و امداد و رحمت او را پیشه خود دانسته و یاس از رحمت خدا چه در ساحت فردی و چه در ساحت اجتماعی را بزرگ‌ترین گناه و اوج بازگشت از حق و حقیقت می‌دانند.

 جامعه دینی تأسف، تحسر و یأس را از خود دور ساخته و اطمینان به تحقق وعده‌های الهی در استخلاف صالحان و فتح مبین قله‌های تاریخی نبرد حق و باطل را دارد. ازاین‌جهت امید و توکل، از شاخص‌های جامعه دینی است و در منظومه معنایی مستقلی از اندیشه مدرن و در کنار مفاهیمی چون امیدواری به خدا، ایمان به یاری و نصرت الهی و توکل به او مطرح می‌شود.

تأکید دین مبین اسلام بر ضرورت ترویج انگیزه و امید در قلوب آحاد مردم جامعه اسلامی و مبارزه با یأس و ناامیدی، اهتمام ویژه مقام معظم رهبری به گسترش فضای امید و نشاط در جامعه و تأکید ایشان بر تلاش در افزایش هرچه بیشتر امید به زندگی و امیدواری به آینده در مردم و مخصوصاً جوانان توسط دستگاه‌های مسئول اعم از صداوسیما، آموزش پرورش و... . اهمیت امید و امیدواری و کیفیت بسط و گسترش آن در جامعه را برای ما روشن می‌سازد.

از دیگر سو، تبلیغات روزافزون نظام سلطه و رسانه‌های معارض در قالب‌های متنوع و جذاب با ترویج بی‌اعتمادی، ایجاد شک و تردید در آرمان‌ها و ارزش‌ها، گسترش نارضایتی از عملکرد نظام اسلامی و ارائه تصویری تیره‌وتار از آینده کشور، نقشی جدی در بسط فضای یاس، نومیدی و سرخوردگی ایفا می‌کنند. این امر، ضرورت شناخت هرچه بیشتر مکانیسم امیدواری اجتماعی و عوامل و موانع گسترش آن در رسانه ملی را جهت مقابله کارآمد و مؤثر با تبلیغات مسموم و یاس آلود نظام سلطه، آشکار می‌گرداند.

در میان عوامل و ابزارهای تأثیرگذار و زمینه‌ساز کاهش یا تقویت امید و امیدواری اجتماعی در کشور، رسانه ملی، به‌مثابه تأثیرگذارترین نهاد فرهنگ‌ساز جامعه، از نقش و جایگاهی بی‌بدیل برخوردار است. با توجه به امکان تبدیل‌شدن رادیو و تلویزیون به یکی از اساسی‌ترین قطب‌های ایجاد امید و اعتمادبه‌نفس در عموم مردم جامعه، ضرورت کندوکاو و بررسی عمیق درزمینه نقش رادیو و تلویزیون در تحقق این مهم، سازوکارهای ایجاد و پخش برنامه‌های امیدبخش، نوع و کیفیت امیدبخشی و تهیه محتوا و مضامینی که در تقویت روح امید به آینده هرچه بیشتر مؤثر واقع گردد، بیش‌ازپیش روشن می‌شود. (امامی، مهربانی فر: 92، ص 13 و 15)

علاوه بر این، باید بدانیم که خود مفهوم امید و امیدواری نیز نیازمند شناخت و فهم دقیق و صحیح است. هر امیدی دارای نقش تربیتی نیست. توضیح آنکه امیدها به دو گونه‌اند: امیدهای کاذب و امیدهای صادق. امیدهای واقعی و به دوراز الهام و تخیلات می‌توانند در افزایش انگیزه آدمی و حرکت او به‌سوی خلاقیت و نوآوری تأثیرگذار باشد و نشاط و همتی توأمان را برای وی به ارمغان آورد؛ برعکس امیدهای کاذب حالتی انفعالی و کنش پذیر دارند یعنی دروغین‌اند و بدون ایمان و تلاش‌اند. (فروم، 1380، ص 19)

بنابراین اهتمام ویژه مقام معظم رهبری به گسترش فضای امید و نشاط در جامعه و تأکید ایشان بر تلاش در افزایش هرچه بیشتر امید به زندگی و امیدواری به آینده در مردم و مخصوصاً جوانان توسط دستگاه‌های مسئول ازجمله صداوسیما و ... اهمیت مسئله امید و امیدواری و کیفیت گسترش آن در جامعه را برای ما روشن می‌سازد؛ ضرورت دارد که ضمن مفهوم شناسی دقیق امید و امیدواری اجتماعی، راهکارها و راهبردهای رسانه ملی در جهت ارتقای امیدآفرینی و مقابله با آسیب‌ها و موانع موجود، شناسایی گردد.

در این مقاله به شکل توصیفی و به روش کتابخانه‌ای و اسنادی عوامل فردی و اجتماعی امیدواری احصا شده است. عوامل فردی امیدواری را می‌توان در معنویت و توکل به خدا، انتظار، ایمان به نصرت و مددهای غیبی پروردگار دانست. امیدواری اجتماعی نیز انتظار آینده‌ای روشن از سوی عموم افراد جامعه و تلاش و کوشش مستمر و مفید و مثبت در جهت دستیابی و نیل به آن است که مهم‌ترین جلوه اجتماعی آن انتظار ظهور حضرت ولی‌عصر (عج) است.

پرسش اصلی تحقیق این است که: امید و امیدواری در تقویت انگیزه فردی و اجتماعی چه آثاری دارد و رسانه ملی (صداوسیما) چگونه می‌تواند در امیدبخشی مخاطبان مفید واقع شود؟

 سؤالات فرعی این مقاله نیز عبارت‌اند از:

  • امید فردی چیست و چگونه می‌توان آن را تقویت کرد؟
  • امید اجتماعی چیست و مهم‌ترین جلوه و نمود آن کدام است؟
  • امید در آموزه‌های اسلامی چه مفهومی دارد؟
  • چه راهبردها و سیاست‌هایی جهت بالا بردن سطح امیدبخشی برنامه‌های صداوسیما می‌توان ارائه داد؟

 

 

 

 

 

 

 

 

1. مفهوم شناسی امید

الف) امید از منظر روان‌شناسی (امید فردی)

«امید عبارت است از تمایلی که با انتظار وقوع مثبت همراه است و یا به‌عبارت‌دیگر ارزیابی مثبت از آنچه که فرد متمایل است و می‌خواهد که به وقوع بپیوندد.» امید؛ توانایی باور داشتن به احساسی بهتر در آینده است. امید با نیروی نافذ خود موجب تحریک فرد در جهت کسب تجارب نو شده، وی را به تلاش و کوشش واداشته و به سطح بالایی از عملکردهای روانی و رفتاری نزدیک می‌گرداند. امید یکی از نشانه‌های سلامت روانی است. (امامی و مهربانی فر، 92: 26)

از منظر روان‌شناسی؛ امید نشان‌گر ادراک افراد در رابطه با توانایی‌هایشان در رسیدن به هدف، است.

در حقیقت هدفِ امید این است که زندگی پربارتر بوده و از بیزاری و ملال دائمی دور باشد؛ اما چنانچه حالتی انفعالی یا کنش پذیر (ببینیم چه می‌شود) به انسان دست دهد، چنین کیفیتی امید نیست. حقیقت این است که در چنین صورتی امید به پوششی برای وادادن به یک وضعیّت تبدیل می‌شود.

امید واژه‌ای متناقض نماست. امید نه انتظاری منفعلانه است و نه نیرویی غیرواقع‌بینانه از اتفاقاتی که امکان رخداد آن‌ها وجود ندارد. امید همچون ببر نیم‌خیزی است که زمانی که لحظه پریدنش فرارسد، خواهد جهید. امیدوار بودن بدین معنی است که فرد در هرلحظه آماده و منتظر چیزی باشد که هنوز متولد نشده و در صورت عدم پیدایش آن در طول زندگی، همچنان نومید و سرخورده نشود. کسانی که امیدشان ضعیف است به تن‌پروری روی آورده یا به خشونت می‌پردازند؛ اما افراد امیدوار، نشانه‌های زندگی تازه را می‌نگرند و هرلحظه آماده‌اند تا به تولد آنچه آماده زایش است، یاری رسانند.

امید و امیدواری حالتی روانی و باور مثبت فرد نسبت به توانایی‌های خود و امکانات و شرایط موجود در دست‌یابی به هدف یا اهدافش در زندگی است. امید، انتظار آینده‌ای روشن است که فرد را به تلاش مفید و سازنده در جهت نیل به اهداف واداشته و با واقع‌بینی همراه است.

امید و امیدواری محرک فرد به‌سوی فعالیت‌های پرثمر و مثبت است و تفاوتی بنیادین با آرزوهای واهی و غیرواقع‌بینانه دارد. (همان، ص 27)

ازاین‌رو فرد امیدوار کسی است که اولاً، میل و شوق و خواسته‌ای در وی وجود داشته و ثانیاً، دست یافتن به آن خواسته را هم غیرممکن نداند و حدی از اطمینان را در دست‌یابی به خواسته‌اش داشته باشد. در این صورت فرد برای پیشبرد امور خود به فعالیت و جوش‌وخروش برخاسته و از حالت انفعال بیرون می‌آید. برعکس، اگر به هر دلیلی فردی به چنان درجه‌ای از بی‌میلی برسد که از هیچ خواسته‌ای برخوردار نبوده یا شرایط را چنان ببیند که نتواند امکانی برای تأمین خواسته‌اش یا تغییر شرایط تصور کند، طبیعی است که انگیزه‌ای برای حرکت و فعالیت در خود نخواهد دید و نمی‌توان از او انتظار پویایی و تحرک داشت. جامعه‌ای هم که چنین وضعیتی در آن غالب شود، تبدیل به جامعه‌ای ناامید، ایستا، بی‌تحرک و ساکن خواهد شد. (توکلی،1389: 15)

امید و امیدواری از نقش برجسته‌ای در ادبیات روان‌شناسی اثباتی برخوردار است. امید به‌مثابه نقطه قوّتی برای شخصیت فرد و عضوی از خانواده روان‌شناسی اثباتی که بر شناخت متمرکز است، شناخته‌شده است. سازه امید، نمایانگر تمرکز بر اهدافِ مهم آینده است.

چارلز اشنایدر در حقیقت یکی از اولین توسعه‌دهندگان روان‌شناسی اثباتی بود که مفهوم امید را در یک سازه روان‌شناختی، آراسته و پروراند. او در همین راستا، مردم را مورد مشاهده و بررسی قرار داده و به تعامل با ایشان پرداخت که از خلال همین مشاهدات بود که تعریف خود را از امید و امیدواری، مشخص و نظریه خود را در این خصوص بسط داد. وی امید را مجموعه‌ای شناختی دانسته که مبتنی بر احساس موفقیت ناشی از منابع گوناگون (تصمیمات هدف مدار) و مسیرها (شیوه‌های انتخاب‌شده جهت نیل به اهداف) است.

بنابراین، امید یا تفکر هدف مدار از دو مؤلفه مرتبط به هم یعنی منابع تفکر و مسیرهای تفکر، تشکیل‌شده است. منابع تفکر به درک و دریافت مردم از توانایی و قابلیتشان جهت دنبال نمودن اهداف، علی‌رغم وجود موانع، اشاره داشته و در اظهارات از خود متجلی است؛ مثل‌اینکه فرد بگوید: «من می‌توانم...»... تحقیقات مهم و قابل‌توجه این ایده را که امید به منابع تفکر و مسیرهای وابسته است، پشتیبانی نموده‌اند. (امامی و مهربانی فر، 92: 30 و 31)

عناصر دوگانه سازنده امید، یعنی منابع و مسیرها، بیانگر فرآیند افکار هدف مدار می‌باشند و تفکرات هدف مدار هم از لحاظ نظری نقطه مرکزی و ثقل معنا در زندگی هستند، پس می‌توان فرض نمود که تفکر امیدوارانه پیامد اصلی معناداری در زندگی است.

معناداری زندگی، سازه‌ای گسترده‌تر از امید بوده و می‌توان امید را به‌عنوان عنصری از زندگی معنادار محسوب نمود. امید نقش واسطه‌ای در رابطه میان معناداری زندگی و رضایت از زندگی داشته و به‌خوبی پیش‌بینی کننده سلامتی روانی و جسمی است. (همان:33)

چنین عقیده‌ای را در بیان ویکتور فرانکل به‌روشنی می‌یابیم:

شخصیت‌های سالم، ویژگی‌های دیگری هم دارند; به آینده می‌نگرند و به هدف‌ها و وظایف آتی توجه می‌کنند. درواقع به چنین هدف‌هایی نیاز دارند. این ویژگی انسان است که تنها با نگرش به آینده می‌تواند زندگی کند.

او در ادامه نظریاتش می‌افزاید:

بدون اعتقاد به آینده، «محمل معنوی» زندگی از میان می‌رود و روح و جسم به‌سرعت محکوم به فنا می‌گردد. باید برای ادامه زندگی دلیلی داشت; در راه هدفی آتی کوشید، وگرنه زندگی معنای خود را از دست می‌دهد.

به نظر «فرانکل»، اعتقاد به آینده، هم عامل معنا داشتن زندگی و هم عامل تداوم و استمرار آن است. چنین تعبیری، یک نقطه اوج در میان نظریات روانشناسان در این زمینه است. (فرانکل، 1391، ترجمه صالحیان و میلانی)

به دیگر بیان، معناداری زندگی به‌گونه‌ای غیرمستقیم و در تعامل با امید می‌تواند موجبات افزایش شادی و رضایت از زندگی را فراهم نماید. همچنین بر اساس پژوهش‌های صورت گرفته، بین امید و عزت‌نفس ارتباط مثبت معناداری وجود دارد. (ارجمند نیا و دیگران،1391: 24 و 25)

یافته‌های پژوهشی حاکی از آن است که افرادی که از امیدواری بالاتری برخوردارند، عزت نفس بیشتری داشته و تعهد بیشتری در قبال انجام فعالیت‌های که به بهداشت و سلامتی بیشتر منجر می‌شوند، نشان می‌دهند. بزرگ‌سالانی که از درجات بالای امید بهره‌مند هستند، به دیگران به‌عنوان منابع حمایتی و پایگاه‌هایی می‌نگرند که می‌توانند به آن‌ها تکیه کنند. همچنین این افراد از این اعتقاد برخوردارند که قادرند با چالش‌هایی که ممکن است در زندگی‌شان، با آن‌ها روبرو شوند، سازگار شده، شادی بالاتری تجربه نموده و از زندگی‌شان رضایت بیشتری داشته باشند. (امامی و مهربانی فر، 92: 33)

مطابق نظر اریکسون که معتقد است هر انسانی چنانچه نتواند در هر مرحله از زندگی با موفقیت از پس تکالیف خود برآید در مراحل بعدی زندگی دچار مشکل می‌شود، امید از تعارض میان اعتماد و بی‌اعتمادی به وجود می‌آید، بدون رابطه متضاد میان اعتماد و بی‌اعتمادی، افراد قادر به پرورش امید نیستند. (همان، ص 34) امید با معناداری زندگی، رضایت از زندگی، عزت‌نفس، در نظر گرفتن دیگران به‌عنوان منابع حمایتی و به بیان بهتر، اعتماد اجتماعی و همچنین مسئولیت اجتماعی ارتباط وثیقی دارد و در حقیقت، فرد امیدوار ضمن برخورداری از عزت‌نفس و رضایت از زندگی، از حس اعتماد بالاتری بهره‌مند بوده و طبیعتاً در مشارکت اجتماعی فعال‌تر عمل می‌نماید؛ به‌نوعی که می‌توان گفت امید و امیدواری روابط و تعاملات اجتماعی فرد را با خویشان، دوستان و سایر افراد جامعه و همچنین سازمان‌ها و نهادها تحت تأثیر قرار می‌دهند. (همان:35)

 

ب) امید از منظر جامعه‌شناسی (امید اجتماعی)

هم چنان‌که فرد بشر امیدی دارد، اجتماع بشر نیز امیدوار است. امید اجتماع در اجتماعی یافت می‌شود که همگی افراد در آن شرکت دارند. هنگامی‌که امید فرد شدت یافت و نیرومند شد، هدف و آرمان می‌شود. آنگاه براثر کوشش و تلاش فرد امید، اجتماعی می‌شود. وقتی امید اجتماعی شدت می‌یابد، هدف اجتماعی و آرمان بشری می‌شود و همان‌طور که امید فرد خودبه‌خود انجام‌شدنی نیست و باید در پی آن روان شد تا بدان رسید، امید اجتماعی نیز چنین است؛ باید کوشید، رنج برد، مقاومت کرد، پایداری نمود تا بدان رسید. (صدر، 1381، ص 21)

اصل مسیانیسم[1] که در جامعه‌شناسی به‌عنوان یک بحث بسیار عمیق و مهم مطرح است- به معنای اصل اعتقاد جامعه بشری به مسیح یا موعود است و بنابراین، هم تاریخ به ما می‌گوید که جامعه‌ها همواره معتقد به پیروزی قطعی حقیقت و عدالت و آزادی بشریت در آینده‌اند و هم جامعه‌شناسی- به‌عنوان مسیانیسم- معتقد است که هر جامعه‌ای در نهاد خویش این اعتقاد را به‌عنوان عکس‌العمل طبیعی و فطری ساختمان خودش، در توجیه‌های مختلف دارد. فوتوریسم[2] به معنای اصالت آینده و آینده‌گرایی است و یعنی مکتبی، ایدئولوژی و مذهبی که بر اساس آینده مبتنی است و پیروانش را به آینده می‌راند.

فوتوریسم یکی از مترقی‌ترین انواع تلقی زندگی انسان و حرکت تاریخ است برای اینکه، در برابر آن، اصل محافظه‌کاری[3] و استاتکو[4] یعنی وضع موجود آن چنانکه هست و بینش کلاسیسم[5] یعنی گذشته‌گرایی و ارتجاع و سنت‌گرایی[6] قرار دارد. قرآن این اصل را چنین بیان می‌کند: «و ما محمد الا رسول من قبله الرسل آ فان مات او قتل انقلبتم علی اعقابکم؟» این اندیشه چقدر مترقی است که می‌گوید: اصالت یک مکتب به فکر و هدف است این یک حرکت مترقی است، متوقف نشدن است، دل نبستن و رو نکردن به گذشته است، رو به آینده رفتن است. (دکتر شریعتی،1350، ص 33)

اندیشمندانی مانند دورکیم دراین‌باره معتقدند:

«دین تنها نظامی از ایده‌ها نیست، دین قبل از هر چیز نظامی از نیروهاست... زندگی دینی، دربرگیرنده‌ی وجود نیروهای بسیار خاصی است... . این نیروست که کوه‌ها را از جا برمی‌کند. مقصودم این است: انسانی که زیست مذهبی دارد، فکر می‌کند در نیرویی که بر او حاکم است، درعین‌حال حمایتش می‌کند و او را به فراسوی خود می‌خواند. در یک‌کلام، شاخصه‌ی مذهب، تأثیر حرکت زایی است که بر وجدان انسان‌ها دارد.» (دروش،1386، ص 64)

از نظر دور کیم، در دین یک وجه جاودانه هست و آن کیش است. وی می‌نویسد: کارکرد واقعی دین این نیست که تنها ما را به اندیشیدن وادارد و قوه شناخت ما را تغذیه کند، بلکه کار دین است که ما را به عمل وادارد و به ما کمک کند که زندگی کنیم. (همان، ص 65)

 در این تحلیل دورکیم از دینی سخن می‌گوید که ایمان است و امید. دینی که کوه‌ها را جابه‌جا می‌کند، دینی که در آن انسان از جانب نیرویی که بر او حاکم است، حمایت نیز می‌شود. دینی که ارزش خود را نه تنها از میزان اعتبار عقلانی سیستم توضیحی‌اش، بلکه از قدرت بسیج کننده، قدرت تحرک و حرکت آفرینی‌اش می‌گیرد این دین کدام دین است؟

در مکتب دینی تشیع، اعتقاد به انتظار، اعتقاد به دوره غیبت و اعتقاد به جبری و حتمی بودن نجات در آخرالزمان یک رویه ... است و مردمی که مجهز به این ایدئولوژی‌اند، نیرومندترین سلاح را برای نابودی فساد و بزرگ‌ترین حربه را برای کوبیدن ظلم و بزرگ‌ترین انرژی را برای حرکت به‌طرف آینده دارا می‌باشند. (شریعتی،1350، ص 31)

بنابراین انتظار هم یک اصل فکری اجتماعی و هم یک اصل فطری انسانی است. به این معنی که اساساً انسان موجودی است منتظر و هرکه انسان‌تر، منتظرتر و همچنین جامعه بشری، به معنای اعم، دارای «غریزه انتظار» است. اعتقاد به موعود و اصل انتظار یعنی آینده‌گرایی، حرکت به‌طرف آینده‌ای که پیش خواهد آمد و اساساً آدم منتظر یعنی منتظر آینده. واِلا نمی‌شود که کسی منتظر گذشته باشد. آنکه منتظر است، امیدوار است و آنکه امید دارد، زنده است. (همان، ص 31).

ازاین‌رو نتیجه مهمی که از آموزه انتظار شیعی برمی‌آید، بهترین نوع امید و امیدواری فردی و اجتماعی به آینده تاریخ است. این امید شیعه را به جلو راه می‌برد و به او اجازه حرکت و برنامه‌ریزی برای آینده می‌دهد.

ازاین‌رو مهدویت با آموزه‌های بسترسازی همچون آموزه «انتظار» بهتر از هر آیین و سنت دیگری می‌تواند امیدی پربرکت و سازنده... ایجاد کند. البته جایگاه انتظار مانند دیگر عوامل امید در انسان و جامعه دینی نیست؛ چه آنکه ایمان نیز عامل محوری و درواقع قلب مقوله امید است...؛ بنابراین رمز کارآمدی و ترجمان فرهنگ‌سازی و القای سایر عوامل امیدواری در برنامه‌سازی رسانه‌ای، انتظار فرج و اضطرار به وضع موجود عالم، بدون ظهور سرپرستی ِ ولی خداست. به نظر می‌رسد طبق شواهد قرآنی و روایی، محور فرهنگ‌سازی باید در «آینده» باشد نه در گذشته، آن‌هم آینده مطلوب الهی. (امامی و مهربانی فر،92: 93 و 95)

 

ج) امید در فرهنگ و آموزه‌های اسلامی

امید و امیدواری در فرهنگ اسلامی؛ چارچوبی مأخوذ از قرآن و سنت است، در قرآن کریم ناامیدی از صفات گمراهان دانسته شده و به‌شدت تقبیح شده است: «گفت چه کسی جز گمراهان از رحمت پروردگارش نومید می‌شود؟» (حجر:56) همچنین در آیه 53 سوره زمر، بر ضرورت امید به خداوند تأکید شده و از هرگونه ناامیدی به خداوند نفی شده است: «بگو ای بندگان من که بر خویشتن زیاده‌روی روا داشته‌اید، از رحمت خدا ناامید نشوید. در حقیقت خدا همه گناهان را می‌آمرزد که او خود آمرزنده و مهربان است.» از بعضی آیات قرآن معلوم می‌شود که یاس و ناامیدی از رحمت خداوند، از صفات کافران بوده و خود موجب کفر است. در آیه 87 سوره یوسف آمده است که: «... جز گروه کافران کسی از رحمت خدا نومید نمی‌شود.»

برای درک مفهومی امید و آرزو از منظر اسلام به کلام مطهر پیامبر (ص) و ائمه علیهم‌السلام اشاره می‌نماییم:

پـیـامـبـر خدا صلی‌الله علیه و آله در خصوص امید و آرزو می‌فرمایند: «امید و آرزو برای امت من رحمت است و اگر آرزو نبود هیچ مادری فرزند خود را شیر نمی‌داد و هیچ باغبانی درختی برنمی‌نشاند.»

امام علی علیه‌السلام نیز فرمودند: «آرزو، رفیقی همدم است.»

دراین‌باره داستانی از حضرت عـیـسـی علیه‌السلام روایت شده که نشسته بود و پیرمردی با بیل زمین را شیار می‌کرد، عیسی علیه‌السلام فـرمود: بار خدایا! (امید و) آرزو را از او برگیر، آن پیر در دم بیل را به کناری انداخت و دراز کشید، سـاعـتـی گـذشت و عیسی گفت: بار خدایا! آرزو را به او بازگردان، بی‌درنگ آن پیر برخاست و شروع به کار کرد.

امام سجاد علیه‌السلام فرمودند: «بار خدایا! ای پروردگار جهانیان، از تو مناسب‌ترین آرزو را خواهانم.» (محمدی ری‌شهری، 1386)

در بینش اسلامی، امیدی ستوده شده است که هدف آن زندگی پربارتر، رستگاری سرشار بودن؛ همراه با انگیزه قلبی، حرکتی شجاعانه و با تلاش است؛ آمادگی داشتن برای چیزی که تولد نیافته و البته می‌تواند به وجود آید؛ انتظار وجود حادثه‌ای در هرلحظه است. این نوع امید، آمادگی درونی متراکم و «هنوز مصرف نشده‌ای» برای فعالیت است. آنآن‌که چنین امیدی دارند نشانه‌های زندگی تازه را می‌بینند و هرلحظه آماده‌اند تا به تولد آن چیزی که آماده زاده شدن است یاری رسانند. این همان امیدی است که پیامبر اسلام (ص) می‌فرمایند: «امید رحمت خدا برای امت من است. اگر امید نبود مادری فرزند خویش را شیر نمی‌داد و کسی درختی نمی‌کاشت.» (پاینده، 1383، ص 936) امام علی (ع) در مذمت آرزوهای واهی می‌فرماید:

«کسی که در پی سراب (آرزوی واهی) برود رنجش به درازا کشد و تشنگی‌اش افزون گردد؛ آن‌که آرزوی سیراب شدن از سراب دارد امیدش ناامید شود و در تشنه‌کامی خویش جان سپارد.» (رسولی محلاتی، صص 9064 و 9065)

اگر کیفیت امید حالتی انفعالی و کنش پذیر باشد، دروغِ بدون ایمان و تلاش است. ناتوان دانستن خود دقیقاً به معنی ناامیدی است. امید انفعالی و کنش پذیر سیمای دیگرگونه‌ای از ناامیدی و یاس به شمار می‌رود. (فروم، 1380، ص 19) بزرگان دین ما را از نومیدی بر حذر داشته‌اند و نام امید دروغین را بر آن نهاده‌اند. امام باقر (ع) می‌فرماید: از امید دروغین بپرهیز که تو را گرفتار ترس حقیقی می‌کند. (علامه مجلسی، ج 78، ص 164)

رویکرد اسلام به بحث امید و امیدواری در نوع جهان‌بینی توحیدی و تعریف آن از انسان منعکس می‌شود. جهان‌بینی توحیدی یعنی درک اینکه جهان از یک مشیت حکیمانه پدید آمده است و نظام هستی بر اساس خیر و جود و رحمت و رسانیدن موجودات به کمالات شایسته آن‌ها استوار است ... (مطهری،1386: ص 16) امید و امیدواری که از معرفت و شناخت نسبت به مبدأ و معاد حاصل می‌شود، اساس همه تلاش‌های مفید و پرثمر انسانی و نیز منشأ اصلاح امور جامعه و رسیدن شخص به سعادت ابدی است؛ همان‌طور که ناامیدی و قطع امید از خداوند و روز جزا، منشأ فسادها و تبهکاری‌ها و منتهی شدن کار انسان به شقاوت ابدی است. درواقع با امید انسان به آینده‌ای روشن، احساس نیکو و حالت شادمانی به وی دست داده، هنگامی‌که نشاط اجتماعی وی دوچندان شده و انگیزه کار و تلاش در او شدت می‌گیرد که این مهم به‌نوبه خود، وی را به انجام فعالیت‌های صحیح زندگی وادار می‌کند. (داوودی، 1383: 45)

مقام معظم رهبری یکی از مهم‌ترین وظایف رسانه ملی و تبدیل رفتار اجتماعی مخاطبان را تلاش در جهت رساندن رسانه ملی به طراز رسانه‌ای‌ای می‌دانند که بارزترین نمودش دین، اخلاق، امید و آگاهی است. «سفارش اساسی این‌جانب نزدیک کردن و رساندن این رسانه‌ی فرهنگ‌ساز، به طراز رسانه‌ای است که دین و اخلاق و امید و آگاهی، بارزترین نمود آن است.»[7] ایشان در سخنانی به انعکاس واقعی هویت انقلابی و امید محوری از طریق رسانه ملی تأکید کرده و فرمودند: «مسئولیت تاریخی رسانه ملّی در مقطع کنونی، حفظ و ارتقای استقلال فرهنگی و هویت انقلاب ایران اسلامی است. عزم ملّی و ابتهاج معنوی و نشاط انقلابی آحاد جامعه در مسیر اهداف بلند نظام اسلامی، درگرو آگاهی و معرفت عمیق و گسترده‌ی عمومی و نیازمند پیوند با سرچشمه‌های تولید فکر ناب دینی و خیل دل‌بستگان فرهیخته و پرانگیزه‌ی انقلاب اسلامی است...»[8] با توجه به رهنمودهای مهم مقام معظم رهبری ضرورت پرداختن به مسئله امید و امیدواری در رسانه ملی بیش‌ازپیش مطرح می‌شود.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2. امید در فرهنگ مهدویت و انتظار

اساساً امید به آینده و انتظارِ تحقق فردایی بهتر، خود ریشه در یک ویژگی فطری دارد و آن کمال‌جویی انسان است. انسان همواره طالب رسیدن به مراتب بالاتر و دست یافتن به قله‌های پیشرفت است.

بنابراین با توجه به نقش اساسی امید به آینده و انتظار فرج در زندگی انسان‌ها، مکتب اسلام تلاش نموده است با تقویت این روحیه، تلاش و سرزندگی جوامع اسلامی و مسلمانان را به نهایت درجه خود رسانده و آن‌ها را در هر زمان پویا و پایدار نگه دارد. اهتمام اسلام به این معنای عام از انتظار و امید به آینده تا بدان حد بوده که از یک‌سو امید به فرارسیدن گشایش از سوی خداوند در زمره برترین اعمال برشمرده شده و از سوی دیگر یأس و ناامیدی از رحمت خداوند ازجمله گناهان کبیره به شمار آمده است. (شفیعی سروستانی، 1383: 11)

شاید بتوان گفت بسیاری از روایاتی که در آن‌ها به فضیلت «انتظار فرج» به‌طورکلی اشاره نموده به اصل تقویت روحیه امید به آینده و مقابله با حالت ناامیدی و بدبینی نسبت به آینده نظر داشته‌اند که از آن جمله می‌توان به این روایت اشاره کرد:

«برترین عبادت‌ها، انتظار فرج است.» (مجلسی، ج 52: ص 287، به نقل از شفیعی سروستانی، ص 14)

نکته‌ای که در این مورد می‌توان بدان اشاره کرد این است که:

در بسیاری از روایاتی که از معصومین نقل شده است. انتظار گشایش و امید به آینده از حالت امری محدود سطحی و فردی خارج شده و تبدیل به امری گسترده، عمیق و اجتماعی می‌گردد. بدین مفهوم که تنها متوجه امور ظاهری و محدود نباشید بلکه چشم‌به‌راه آینده‌ای باشید که حقیقت مطلق به عدالت مطلق و معنویت مطلق در جهان حاکم شود. (شفیعی سروستانی، 83، ص 14)

مهدویت و انتظار فرج ازجمله عواملی است که روحیه امید و امیدواری مؤمنان را به آینده‌ای روشن صدچندان می‌کند. در اسلام و خاصه مکتب شیعی، هدف ابزاری از انتظار، زنده نگه‌داشتن روح امید و نشاط، احساس تعهد و مسئولیت و پیوند روحی با امام موعود است

 در نگاه شیعی، انسان منتظر، پیوندی گسست ناپذیر با هدف‌ها و آرمان‌های امام موعود خود دارد و در آن راستا گام برمی‌دارد. جامعه اسلامی و دین‌باوران راستین بایستی با ایمان به حتمی بودن وعده‌های الهی، پیروزی دین خدا و تحقق جامعه عدالت بنیادِ مهدوی را وعده‌ای تخلف‌ناپذیر بدانند.

در آیه 105 سوره انبیاء، خداوند به آینده‌ای روشن و امیدوارکننده نوید می‌دهد: «همانا در زبور، پس از ذکر نوشتیم که زمین را بندگان شایسته من به ارث خواهند برد.» (امامی و مهربانی فر، 1392: ص 93)

چنین انتظاری، امید را در انسان برمی‌انگیزد و توانایی و مقاومت و حرکت را به آدمی می‌بخشد. انتظار و امید به وراثت زمین به‌وسیله صالحان و امامت مستضعفان مؤمن و اینکه عاقبت از آن متقین است، به صالحان و تقواپیشگان، ثبات و قدرت بیشتری می‌دهد و در میدان نبرد آن‌ها را ثابت‌قدم خواهد داشت ...(فاضلی نیا،1387)

البته مقوله امید در میان مکاتب دینی دارای جایگاه، منزلت و تفسیرهای گوناگونی است; اعتقاد پیروان ادیان به مددهای غیبی و عنایات عام و خاص الهی، به‌گونه‌ای منطقی، متضمن پیامدهایی همچون امید به آینده و به تعبیری دیگر، فرج بعد از شدت می‌شود. درحالی‌که در مکاتب مادی و بینش‌های سکولاریستی جایی برای «مددهای غیبی» وجود ندارد و رویکرد یأس‌آور و منفی به آینده در بیشتر مکاتب موجود مشاهده می‌شود، حتی در میان پیروان ادیان، نیز این مسئله، دارای جلوه‌های گوناگونی است. ازجمله چندین سال پیش، پاپ ِ [وقت]، رهبر کاتولیک‌های جهان، در اولین کتابی که از او با عنوان «عبور از آستانه امید» منتشر گردید، به‌صراحت، ناامیدی خود را از وضعیت اخلاقی و اعتقادی عصر حاضر به‌ویژه جوانان، اظهار نمود. در اظهارات پاپ [وقت]، نشانه‌هایی از امید به آینده به چشم نمی‌خورد. (شرفی، ص 143) درحالی‌که در مکتب اسلام، دین امید: دینی است که دنیایی دیگر و آخرت دیگری را تصور می‌کند، در پیشبرد یک پروژه آرمانی سهیم می‌شود و خیال تحقق جامعه‌ای دیگر را در سر دارد. در اینجاست که امید همچون «فکرت پردازی جمعی» عمل می‌کند و آرمان‌های دینی، شاخص‌ترین جلوه این امیدند. (دروش،1386، ص 61 و 62) ازجمله این آرمان‌های والای دینی و بشری که در آن اندیشه‌ها و رویکردهای امیدوارانه و مثبت‌گرا وجود دارد و از مهم‌ترین آن‌ها می‌توان به اعتقاد مذهب شیعه درزمینه‌ی انتظار امام عصر (ع) اشاره نمود. انتظار فرج آن حضرت، پدیده‌ای معنادار، منطقی و معقول است، بلکه چنین انتظاری، در زمره بزرگ‌ترین گشایش‌ها، تلقی می‌شود. (مهدی پور،1372، ص 50)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

3. رسانه ملی و امیدآفرینی اجتماعی

الف) ضرورت‌ها

امید و امیدواری اجتماعی در جامعه اسلامی، موضوعی است که مسئله‌ای جدی را متوجه صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران، به‌عنوان فراگیرترین نهاد فرهنگی و رسانه‌ای کشور، جهت تقویت و ارتقای سطح امیدواری اجتماعی و چگونگی مقابله با نومیدی در کشور نموده است. رسانه ملی با کارکردهای گسترده ازجمله تأمین اطلاعات (اطلاع‌رسانی)، همبستگی اجتماعی و جامعه‌پذیری، از نقشی بی‌بدیل در جامعه امروز در افزایش یا کاهش امیدواری اجتماعی برخوردار است. این مسئله به‌ویژه در سال‌های اخیر به علت حجم گسترده تبلیغات سوء و یاس آلود رسانه‌های معارض علیه جمهوری اسلامی و سیاه نمایی‌های گسترده نسبت به مسائل داخلی، اهمیت فوق‌العاده‌ای یافته است.

نظام سلطه و رسانه‌های معارض در قالب‌های متنوع و جذاب با ترویج بی‌اعتمادی، ایجاد شک و تردید در آرمان‌ها و ارزش‌ها، گسترش نارضایتی از عملکرد نظام اسلامی و ارائه تصویری تیره وتار از آینده کشور، گسترش یاس و نومیدی، سرخوردگی و... از طرف دیگر ضعف ادبیات نظری موجود در زمینه امیدواری و راهکارهای رسانه‌ای افزایش آن و مقابله با فضای ناامیدی در جامعه مسلمانان، امید و امیدواری اجتماعی و راهکارهای رسانه‌ای و تقویت آن را به مسئله‌ای جدی تبدیل کرده است. امیدواری اجتماعی، ضامن تلاش و کوشش جمعی و نشاط اجتماعی جامعه بوده و با تضمین حرکت به سمت مسیر و آینده‌ای مشخص و روشن، موجبات رشد و سعادت جامعه را فراهم می‌کند.

 در تزاحم بین روابط شبه مدرن موجود و سنت اجتماعی مألوف در عمق زندگی خانوادگی و محلی، شهروندان با فراز و نشیب امیدواری مواجه‌اند و در موقعیت‌های دینی یا ملی، مطمئن‌تر به جامعه و نظام اسلامی تکیه می‌کنند؛ علاوه بر این، تأکید دین مبین اسلام بر ضرورت ترویج انگیزه و امید در قلوب آحاد مردم جامعه اسلامی، اهمیت امیدواری اجتماعی به‌مثابه یکی از شاخص‌های اجتماعی جدی جامعه اسلامی و تبدیل‌شدن رادیو و تلویزیون به یکی از اساسی‌ترین قطب‌های ایجاد امید و اعتمادبه‌نفس در قلوب عموم مردم جامعه، چرایی پرداختن به این مسئله را برای ما روشن می‌سازد.

 

ب) راهبردها، سیاست‌ها، بایسته‌ها

نخستین و مهم‌ترین گام در هر اقدام کلان فرهنگی، به‌ویژه درزمینه امیدبخشی فرهنگی و اصلاح فرهنگ موجود، تعیین «راهبردها و سیاست‌های کلان» است؛ زیرا بدون وجود راهبرد و سیاست کلان، طرح‌ها و برنامه‌های اجرایی و عملیاتی، اجرایی ناهماهنگ، غیر منسجم و گسسته از هم خواهند بود که نه اثرگذاری لازم را دارند و نه هدف موردنظر را محقق می‌سازند. حتی گاهی یکدیگر را خنتی می‌کنند. در تعیین راهبردهای رسانه ملی در این زمینه، باید به چند عامل مهم ذیل توجه کرد:

نخست عواقب و آثار کمرنگ شدن امید و امیدواری در جامعه و از سویی آثار امیدواری در جامعه چیست؟ دوم، مشکلات و نارسایی‌هایی که در حال حاضر در عملکرد رسانه ملی در این زمینه وجود دارد؛ سوم، جایگاه و نقش مهمی که سازمان صداوسیما در مدیریت و هدایت فرهنگ و افکار عمومی جامعه در این زمینه بر عهده دارد. بی‌تردید، بررسی تفصیلی همه موارد یادشده به‌عنوان پیش‌نیازهای تعیین راهبردهای رسانه ملی درزمینه گسترش و نهادینه‌سازی فرهنگ امید و امیدبخشی در جامعه، در این مجال امکان‌پذیر نیست. ازاین‌رو، در اینجا بر اساس مقدورات این مقاله به مهم‌ترین راهبردها و سیاست‌های رسانه ملی در این زمینه می‌پردازیم:

 

یک ـ راهبردها

برخی صاحب نظران در تعریف «اهداف کلان» چنین نوشته‌اند: «اهداف کلان» بیانیه ای است درباره وضعیت یا حالتی که سازمان باید از طریق وسایل مناسب (اعم از راهبردها و تدبیرها) بدان دست یابد. هدف کلان، چشم انداز را توصیف و تفصیل می‌کند؛ یعنی نشان می‌دهد که برای رسیدن مؤثر به چشم انداز چه چیزی باید به طور پیوسته دنبال شود. اهداف کلان طولانی مدت، کیفی (ونه کمی)، عمومی (و نه خاص) و دارای دوام (ونه دوره ای) هستند.

مهم‌ترین رکن "برنامه راهبردی" هر سازمان "اهداف کلان" آن برنامه است. اهداف کلان، سمت و سوی برنامه راهبردی را تعیین می‌کند و به مدیران و کارکنان سازمان این امکان را می‌دهد که با توجه به میزان تحقق این اهداف، فعالیت‌های خود را به طور مستمر ارزیابی و در صورت انحراف از مسیر اهداف پیش بینی شده، سمت و سوی خود را اصلاح کنند. «راهبردها» یا «استراتژی‌ها» راهکار لازم برای دست یابی به اهداف کلان را نشان می‌دهد. راهبردها در مقایسه با تدبیرها یا «تاکتیک‌ها» طولانی مدت تر بوده حوزه وسیع تری را در برمی گیرند. (شفیعی سروستانی،1395)

 

اول ـ گسترش فرهنگ امید و امیدواری[9]

جهت گسترش فرهنگ امید و امیدواری می‌توان به‌ضرورت طراحی زیرساخت سامانه‌ای اقتضایی، گسترش نظم اجتماعی، تحول در نظام اداری، واگذاری هدفمند، اداره مسائل روزمره و شهری به خود مردم، توجه جدی به توسعه متوازن، حذف تدریجی ناموزونی‌ها، رفع تعارضات و ناسازگاری‌ها در سامانه‌های مختلف، روشن شدن معیارهای تمایز بخش افراد و سیستم جزا و پاداش، ضرورت همگرایی نهادهای اجتماعی و... راهبردی است که کلان‌تر از رسانه ملی را دربرمی گیرد و رسانه ملی نیز باید این مهم را در تنظیم و آرایش سازمانی خود و نیز ترسیم افق‌های آینده در نظر گیرد. رسانه‌ها یکی از عناصر زیرمجموعه نظام محسوب می‌شوند که بخش‌های مختلف نظام را به یکدیگر مرتبط می‌سازند و ضمن تأمین نظم و یکپارچگی درونی نظام، ظرفیت پاسخگویی آن را در بحران‌ها بر اساس واقعیت‌ها افزایش می‌دهند.

 

دوم ـ گفتمان سازی درزمینه‌ی ضرورت افزایش امیدبخشی اجتماعی در جامعه

«گفتمان امید» عامل سازنده و پیش برنده جامعه است: امید، نقشی جدی و سازنده در حیات آدمی دارد. امید باعث ایجاد حس نشاط، زندگی، تحرک، پویایی و تلاش برای بهتر زیستن می‌شود.  امید موجب کاهش رنج‌ها، بهبود زندگی مادی و معنوی و حتی اخلاقی‌تر شدن انسان‌ها می‌شود. چراکه انسان امیدوار در قبال خود و دیگران احساس مسئولیت بیشتری دارد، وظایف خود را بهتر انجام می‌دهد و تمایلش برای انجام کار خیر و دوری از رذایل اخلاقی بیشتر است؛ بنابراین، می‌توان گفت هم دمیدن روح امید در جامعه یک کار اخلاقی است هم این‌که چنین کاری مقدمه انجام کارهای اخلاقی دیگر می‌شود.

 

سوم ـ ترویج فرهنگ اعتماد و خوش‌بینی به خداوند

امام رضا (ع) درباره اعتماد و خوش‌بینی به حضرت حق می‌فرماید: «به خداوند خوش‌بین باش، زیرا هر که به خدا خوش‌بین می‌شود. خداوند با گمان اندک او همراه است و هرکه به رزق و روزی اندک خشنود باشد، خداوند به کردار اندک او خشنود باشد...» (تحف العقول، ص 449) در تعالیم اسلامی، امید و امیدواری که از معرفت و شناخت نسبت به مبدأ و معاد حاصل می‌شود، اساس همه تلاش‌های مفید و پرثمر انسانی و نیز منشأ اصلاح امور جامعه و رسیدن شخص به سعادت ابدی است، همان‌طور که ناامیدی و قطع امید از خداوند و روز جزا، منشأ فسادها و تبهکاری‌ها و منتهی شدن کار انسان به شقاوت ابدی است. درواقع با امید انسان به آینده‌ای روشن، احساس نیکو و حالت شادمانی به وی دست داده، نشاط اجتماعی وی دوچندان شده و انگیزه کار و تلاش در او شدت می‌گیرد که این مهم به‌نوبه خود، وی را به انجام فعالیت‌ها صحیح زندگی وادار می‌کند. (داوودی،45:183) با نگاهی به آموزه‌های اسلامی درمی‌یابیم که اساس زندگانی بر امید بناشده است. همچنین می‌توان گفت تمامی تلاش‌های پیامبران و اولیای الهی با محوریت امید صورت گرفته است. با توجه به این آموزه‌ها انسان و جامعه‌ای رشد یافته و متکامل خواهد بود که با توکل بر خداوند بتواند بر مشکلات غلبه نماید. امید در زندگی انسان، موجب انجام کارهای شایسته و تلاش‌های مفید و پرثمر می‌شود. (مردانی نو کنده،33:1390)

 

چهارم ـ تقویت امیدواری و امیدبخشی اجتماعی با تقویت فرهنگ مهدویت

مهدویت و انتظار فرج ازجمله عواملی است که روحیه امید و امیدواری مؤمنان را به آینده‌ای روشن صدچندان می‌کند. در اسلام و خاصه مکتب شیعی، هدف ابزاری از انتظار، زنده نگه‌داشتن روح امید و نشاط، احساس تعهد و مسئولیت و پیوند روحی با امام موعود است. در نگاه شیعی، انسان منتظر، پیوندی گسست ناپذیر با هدف‌ها و آرمان‌های امام موعود خود دارد و در آن راستا گام برمی‌دارد. جامعه اسلامی و دین‌باوران راستین بایستی با ایمان به حتمی بودن وعده‌های الهی، پیروزی دین خدا و تحقق جامعه عدالت بنیاد مهدوی را وعده‌ای تخلف‌ناپذیر بدانند. توجه به اینکه رواج فرهنگ امیدواری از طریق رسانه ملی بیشتر با فعالیت‌های فرهنگی همراه است.

 

پنجم ـ ایجاد هم‌گرایی و هم‌افزایی در سازمان‌ها و نهادهای مسئول

رسانه ملی به‌عنوان نماینده افکار عمومی جامعه، از یک‌سو، خواسته‌ها و مطالبات رهبر معظم انقلاب اسلامی، مردم و جوانان کشورمان از سازمان‌ها و نهادهای مسئول با در نظر گرفتن استراتژی گسترش امید و امیدواری در جامعه را مطرح می‌کند و از سوی دیگر، می‌تواند عملکرد سازمان­ها و نهادهای مسئول در این زمینه را نقد و بررسی و ارزیابی کند و با بهره‌گیری از دیدگاه‌های کارشناسی، راه‌حل‌های مناسب برای اصلاح عملکرد آن‌ها ارائه دهد. (شفیعی سروستانی،1391: ص 23)

 

دو ـ سیاست‌ها

یکی از مهم‌ترین نکاتی که در زمینه گسترش فرهنگ امیدبخشی در افراد جامعه باید بدان توجه کرد؛ کار فرهنگی و رسانه‌ای آگاهی بخش و رفتار ساز است که رعایت دقیق آموزه‌های اسلامی در ارائه راهکارها را می‌طلبد. «سیاست‌ها»، باید و نبایدهایی هستند که در مقام اجرا باید به آن‌ها توجه کرد.

 

اول ـ تقویت روحیه ملی:

تولید برنامه‌هایی که بتواند تاریخ، فرهنگ و ارزش‌های الهی را تبلور بخشد، می‌تواند در تقویت هویت ملی ایران اسلامی و امید اجتماعی مؤثر واقع شود.

 

دوم ـ برجسته‌سازی آموزه‌های اسلامی:

یکی از عوامل و منابع یأس آفرین، رسوخ اندیشه‌ها و آموزه‌های درون‌گرا، انزواطلب و جامعه گریز است. یکی از راهبردهای اساسی رسانه در این خصوص، تولید برنامه‌هایی با رویکرد مبارزه و تبلیغ جدی علیه ارزش‌های ریاضت گرا، دنیا گریز و اندیشه‌های انزواطلب است و در این زمینه آموزه­های اسلامی می­تواند بطور جدّی و اساسی در گسترش فرهنگ امید در جامعه مؤثر واقع شود.

 

سوم ـ توجه به عزت‌نفس در تولید برنامه:

کسانی که از عزت‌نفس بیشتری برخوردارند، مثبت اندیش می‌شوند. منظور از عزت‌نفس، باور و احترام به خود است. تقویت عزت‌نفس در سطح فردی و در سطح اجتماعی می‌تواند تقویت امید را در افراد در پی داشته باشد.

چهارم ـ تقویت اعتماد اجتماعی و سیاسی:

انسان‌ها اعتماد می‌کنند تا ارتباط برقرار کنند. ارتباط برقرار می‌کنند تا باور کنند بدون همکاری، مشارکت و همفکری کاری از پیش نخواهد رفت. درنهایت ارتباط و مشارکت، تقویت‌کننده امید و اطمینان اجتماعی است. اعتماد، مهم‌ترین انگیزه‌ای است که افراد را به داشتن ارتباطات دوسویه یا چند سویه تشویق می‌کند.

 

پنجم ـ تقویت سرمایه اجتماعی:

یکی از ابعاد سرمایه اجتماعی، امید اجتماعی است که رابطه تنگاتنگی با ابعاد دیگر آن مثل مشارکت و اعتماد دارد. رسانه نقش تأثیرگذاری در ارتقای سرمایه اجتماعی می‌تواند داشته باشد. تولید برنامه‌هایی با محتوای ارزش مدار و اخلاقی منبعث از فرهنگ اسلامی، می‌تواند در تقویت این سرمایه مهم باشد.

 

ششم ـ ترویج ارزش کار:

کار و تلاش، صداقت، تعاون و همکاری، احترام به یکدیگر و تقویت عملکرد، کارایی سازمانی و حوزه‌های اقتصادی می‌تواند روحیه فعال و پویایی در افراد جامعه ایجاد کند. شکل‌گیری روحیه پویا، خود بارقه‌های امید را در افراد جامعه افزایش می‌دهد.

 

هفتم ـ تأکید بر آگاهی و شناخت:

گروهی که از جامعه به آگاهی می‌رسند بی‌شک به نگرش مثبت گرایش بیشتری پیدا می‌کنند؛ بنابراین آگاهی و شناخت منشأ امید است و نقش آموزشی رسانه در ارتقای سطح آگاهی و شناخت مخاطب یکی از اهداف راهبردی آن است.

 

هشتم ـ تأکید بر امنیت اجتماعی

 عبارت است از آرامش خاطری که جامعه و نظام سیاسی برای اعضای خود ایجاد می‌کند. گستره امنیت اجتماعی، بستگی به تصویری دارد که نظام سیاسی از دولت، ساختار و هدف خود ارائه می‌دهد. جامعه‌ای که افراد آن احساس امنیت اجتماعی کنند روحیه فعال و پویایی برای مشارکت و احساس مسئولیت و به‌تبع آن احساس امیدوارانه‌ای در زندگی اجتماعی خواهند داشت. (زابلی زاده،1394)

 

نهم ـ تقویت هویت اجتماعی و فرهنگی:

ریشه مثبت نگری در جامعه و فرهنگ نهفته است، افراد در جامعه و فرهنگی که مردم در بستر آن زندگی می­کنند، تعریف می‌شوند.

 

دهم ـ توجه به گروه‌های سِنی و جنسیتی:

تولید برنامه و انعکاس مفاهیمی همچون امید به متن جامعه، نیازمند طبقه‌بندی گروه‌های سنی و جنسیتی مخاطبان و شناخت ظرفیت‌ها و نیازهای روحی و روانی هرکدام و تولید برنامه‌هایی متناسب با این گروه‌بندی­ها است. گروه‌هایی که امید برای آن‌ها یک مسئله بوده و هست.

 

یازدهم ـ توجه به نهاد خانواده:

تعامل کودک با خانواده بیشتر از تعامل با هر سیستم اجتماعی دیگر است. کودکان هزاران ساعت را در فضای تعاملی خانواده می‌گذراند؛ بنابراین مثبت اندیشی و امیدواری نیز از خانواده آموخته می‌شود. (همان)

 

سه ـ بایسته‌ها

بی‌تردید «راه‌کارهای اجرایی گسترش فرهنگ امید و امیدواری» بستر مناسبی برای جهت‌دهی به انسجام فعالیت‌های رسانه ملی در زمینه گسترش این فرهنگ و نهادینه‌سازی آن در جامعه ماست، ولی تحقق راه‌کارهای پیش‌بینی‌شده در این طرح، نیازمند بایسته‌هایی است که به اختصار به آن‌ها اشاره می‌کنیم:

  • عزم جدی مدیران رسانه ملی برای تحقق این وظایف.
  • پرهیز از مناسبتی بودن یک موضوع، موضوع مهم (انتظار و امید) باید به یک اصل در برنامه سازی تبدیل شود.
  • پیش‌بینی ضمانت اجرای لازم
  • بازنگری در سیاست برون‌سپاری تولید برنامه‌ها
  • بهره‌گیری از نیروی انسانی متعهد و ارزش مدار در همه سطوح
  • پیگیری جدی اجرای سیاست‌ها و ضوابط حاکم بر برنامه‌ها
  • توجه به نفوذ دشمن در فضای رسانه‌ای کشور

 (شفیعی سروستانی،1391: ص 43 و 45)

 

چهار ـ سیاست‌های برنامه‌سازی

برای تحقق کامل رسالت رسانه ملی درزمینه گسترش و نهادینه‌سازی فرهنگ امید و امیدواری در جامعه، در تولید و پخش برنامه‌ها باید به نکات ذیل توجه شود:

  • توجه به جنبه‌های مختلف موضوع
  • وجود انسجام و هم‌افزایی در برنامه‌ها
  • بهره‌گیری از قالب‌ها و روش‌های گوناگون برنامه‌سازی
  • توجه به شرایط اثرگذاری پیام
  • توجه به سطوح مختلف اثر رسانه
  • خنثی نکردن اثر برنامه‌های مناسب بوسیله برنامه­های نامناسب.
  • بهره‌گیری از رویکرد ارائه غیرمستقیم پیام­ها.
  • توجه دقیق به سازوکارهای «فرهنگ‌سازی» در مسئله امیدواری

بی‌تردید، از میان همه نهادها و سازمان‌های مسئول درزمینه گسترش فرهنگ امید و امیدبخشی، صداوسیمای جمهوری اسلامی نقشی مهم‌تر، گسترده‌تر و اثرگذارتر دارد؛ زیرا این سازمان بر اساس رهنمودهای مقام معظم رهبری، مأمور «مدیریت و هدایت فرهنگ و افکار عمومی جامعه است» و بیشترین و ماندگارترین اثر را بر ذهن و دل مخاطبان انبوه خود برجای می‌گذارد. (همان، تلخیص ص 59 تا 70) و بنابراین بهتر می‌توان از امکان صداوسیما در تقویت و فرهنگ‌سازی امیدبخشی اجتماعی استفاده نمود.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

نتیجه‌گیری

«امید؛ توانایی باور داشتن به شرایط و احساسی بهتر در آینده است.». امید و امیدواری حالتی روانی و باور مثبت فرد نسبت به توانایی‌های خود و امکانات و شرایط موجود در دست‌یابی به هدف یا اهدافش در زندگی است. مفهوم امید از جایگاه بالایی در حوزه فردی و اجتماعی برخوردار است. اهمیت امیدواری اجتماعی به مثابه یکی از شاخص‌های اجتماعی جدی جامعه اسلامی موجب تبدیل‌شدن رادیو و تلویزیون به یکی از اساسی‌ترین قطب‌های ایجاد امید و اعتماد به‌نفس در قلوب عموم مردم جامعه شده است.

امید و امیدواری اجتماعی در جامعه اسلامی، موضوعی است که مسئله‌ای جدی را متوجه صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران، به‌عنوان فراگیرترین نهاد فرهنگی و رسانه‌ای کشور، جهت تقویت و ارتقای سطح امیدواری اجتماعی و چگونگی مقابله با نومیدی در کشور نموده است. رسانه ملی با کارکردهای گسترده ازجمله تأمین اطلاعات (اطلاع‌رسانی)، همبستگی اجتماعی و جامعه‌پذیری، از نقشی بی‌بدیل در جامعه امروز در افزایش یا کاهش امیدواری اجتماعی برخوردار است.

نظام سلطه و رسانه‌های معارض در قالب‌های متنوع و جذاب با ترویج بی‌اعتمادی، ایجاد شک و تردید در آرمان‌ها و ارزش‌ها، گسترش نارضایتی از عملکرد نظام اسلامی و ارائه تصویری تیره‌وتار از آینده کشور، گسترش یاس و نومیدی، سرخوردگی و... از طرف دیگر ضعف ادبیات نظری موجود در زمینه امیدواری و راهکارهای رسانه‌ای افزایش امید و مقابله با فضای ناامیدی در جامعه مسلمانان، امید و امیدواری اجتماعی و راهکارهای رسانه‌ای و تقویت آن را به مسئله‌ای جدی تبدیل کرده است. امیدواری اجتماعی، ضامن تلاش و کوشش جمعی و نشاط اجتماعی جامعه بوده و با تضمین حرکت به سمت مسیر و آینده‌ای مشخص و روشن، موجبات رشد و سعادت جامعه را فراهم می‌کند.

نخستین و مهم‌ترین گام در هر اقدام کلان فرهنگی، به‌ویژه در زمینه فرهنگ‌سازی امید و اصلاح فرهنگ موجود، تعیین راهبردها و سیاست‌های کلان فرهنگی است؛ زیرا بدون وجود راهبرد و سیاست کلان، طرح‌ها و برنامه‌های عملیاتی؛ اجرایی ناهماهنگ، غیر منسجم و گسسته از هم خواهند داشت که نه اثرگذاری لازم را دارند و نه هدف موردنظر را محقق می‌سازند.

براساس این مقاله، مهم‌ترین راهبردها، سیاست‌ها و بایسته‌های رسانه ملی در زمینه گسترش فرهنگ امید و امیدبخشی اجتماعی احصا شد. گسترش فرهنگ امید و امیدواری، گفتمان سازی امید در جامعه، ترویج فرهنگ خوش‌بینی به خداوند، تقویت امیدواری اجتماعی با تقویت فرهنگ مهدویت، از مهم‌ترین راهبردها و اقدامات کلانی است که رسانه ملی در تقویت امیدبخشی جامعه باید بدان بپردازد. کار رسانه‌ای و فرهنگی عموماً کاری آگاهی بخش و رفتار ساز است که شامل بایدها و نبایدهای رسانه‌ای است. از مهم‌ترین این سیاست‌ها می‌توان به تقویت روحیه ملی، برجسته‌سازی آموزه‌های اسلامی، توجه به عزت‌نفس در تولید برنامه، تقویت اعتماد اجتماعی و سیاسی، تقویت سرمایه اجتماعی، تأکید بر آگاهی و شناخت، تقویت هویت اجتماعی و فرهنگی و.... برشمرد.

عزم جدی مدیران رسانه ملی برای تحقق وظایف، پیش‌بینی ضمانت اجرای لازم، بهره‌گیری از نیروی انسانی متعهد و ارزش­مدار در همه سطوح و ... از «راه‌کارهای اجرایی گسترش فرهنگ امید و امیدواری» در حوزه بایسته‌هاست که می‌توان به آن‌ها اشاره کرد.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

فهرست منابع

  1. قرآن کریم.
  2. ارجمند نیا، علی‌اکبر، خان جانی، مهدی و محمودی، مریم. (1391). «امید و امیدواری: نظریه‌ها، مفاهیم و روش‌های ارتقا در جوانان و دانشجویان.» تهران: دفتر مطالعات فرهنگی و برنامه‌ریزی اجتماعی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری.
  3. امامی و مهربانی فر، (1392). «امید و رسانه». پژوهشی در مبانی، ابعاد و راهبردهای امیدآفرینی اجتماعی در رسانه ملی. قم. صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران، مرکز پژوهش‌های اسلامی. چاپ اول.
  4. پاینده، ابوالقاسم. (1383). «نهج الفصاحه». مجموع سخنان و خطبه‌های رسول گرامی (ص). تصحیح و تنظیم: عبدالرسول پیمانی و محمدامین شریعتی. اصفهان. نشر خاتم‌الانبیا.
  5. توکلی، سامان.29/09/1389. روزنامه شرق.
  6. داوودی، محمدرضا. (1383). «امید و نقش تربیتی آن در زندگی انسان». مجله معرفت، شماره 81.
  7. دورکیم، امیل. (1383). «احساس دینی در عصر حاضر». ترجمه: سارا شریعتی. مجله انجمن جامعه‌شناسی ایران، دوره پنجم. شماره 2. تابستان 1383.
  8. رسولی محلاتی، سید هاشم. (1378). «غررالحکم و درر الکلم». گردآوری سخنان امام علی (ع). تهران. دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
  9. زابلی زاده، اردشیر.«راهبردهای رسانه ملی در امیدبخشی اجتماعی». روزنامه جام جم. 5/12/1394.
  10. شرفی، محمدرضا. «مقدمه‌ای بر آثار تربیتی و روان‌شناختی انتظار». مجله تخصصی انتظار گفتمان مهدویت، گفتمان سوم.
  11. شریعتی، سارا. (1386). «هانری دروش: جامعه‌شناسی در مواجهه با دین». تهران. نشر کوچک. چاپ اول.
  12. شریعتی، علی. (1350). «انتظار، مذهب اعتراض». از مجموعه سخنرانی‌های استاد (حسین وارث آدم). در حسینیه ارشاد.
  13. شفیعی سروستانی، ابراهیم.(1395).  «سلامت جنسی در جامعه اسلامی». اداره کل پژوهش های اسلامی رسانه. چاپ اول.
  14. شفیعی سروستانی، ابراهیم. (1391). «آیین برنامه‌سازی درباره فرهنگ عفاف و حجاب». مرکز پژوهش‌های اسلامی صداوسیما قم، چاپ اول.
  15. شفیعی سروستانی، ابراهیم. (1391). «رسانه ملی و تغییر سیاست جمعیتی؛ مسئله شناسی، راهبردها و سیاست‌ها». مرکز پژوهش‌های اسلامی صداوسیما قم، چاپ اول.
  16. صدر، سید رضا. (1381). «راه مهدی». انتشارات تبلیغات اسلامی قم. چاپ دوم.
  17. فاضلی نیا، نفیسه. (1387). «انقلاب اسلامی و نقش مهدویت و انتظار در امید و بیداری ملت‌ها». مجموعه مقالات همایش بین‌المللی دکترین مهدویت.
  18. فرانکل، ویکتور. (1391). «انسان در جست‌وجوی معنا»، ترجمه: دکتر نهضت صالحیان و دکتر میلانی. نشر درسا. چاپ سی و چهارم.
  19.  فروم، اریک. (1380). «انقلاب امید». ترجمه مجید روشن گر. نشر مروارید. تهران چاپ سوم.
  20. قانعی راد، علی. (1387). جلسه نقد کتاب «هانری دروش: جامعه‌شناسی در مواجهه با دین». در محل سرای اهل‌قلم. (29 دی‌ماه 1387 در محل سرای اهل‌قلم).
  21. مجلسی، محمدباقر. (1376). «بحارالانوار». تهران. دارالکتب اسلامیه. ج 52.
  22. محمدی ری‌شهری، محمد. «میزان الحکمه». (با ترجمه فارسی) ترجمه حمیدرضا شیخی؛ قم: موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر.1386.
  23. مطهری، مرتضی. (1386). «جهان‌بینی توحیدی». تهران: انتشارات صدرا.
  24.  مهدی پور، علی‌اکبر. (1372). «چهل حدیث غیبت». نشر حاذق. قم. چاپ اول.
  25. پایگاه اطلاع رسانی دفتر مقام معظم رهبری www.leader.ir

 

 

 

 

 


[1]. Mesyanism.

2. Futurism

[3]. Conservatisme

[4]. Statuquo

[5]. Classissime

[6]. Traditionnalisme

1. حکم انتصاب مجدد جناب آقای ضرغامی در تاریخ 16 آبان 1388. به نقل از سایت مقام معظم رهبری www.leader.ir

2. سخنان مقام رهبری در ششمین شب مراسم عزاداری حضرت سید الشهداء در تاریخ 15 آبان 1393 به نقل از سایت مقام معظم رهبری www.leader.ir

 

 

[9]. برگرفته از نتایج تحقیق «امید و رسانه» (پژوهشی در مبانی، ابعاد و راهبردهای امیدآفرینی اجتماعی در رسانه ملی). امامی و مهربانی فر. انتشار مرکز پژوهش‌های اسلامی قم.





حاصل جمع را بنویسید : به اضافه






*حاصل جمع را بنویسید : به اضافه



تعداد بازدید : ۳۹۷
تاریخ ثبت : 14 شهريور 1396

دسته بندی

  • آمار بازدید

    • کل (online):۲۰۱۴
    • اعضاء (online):۰
    • میهمان (online):۲۰۱۴
    • بازدید امروز::۶۸
    • بازدید دیروز::۵۵۷۸
    • بازدید کل::۳۹۳۳۶۶۶
  • سخن روز

    

     خدایا چنان کن سرانجام کار تو خوشنود باشی و ما رستگار

  • مناسبت ها