چند لحظه صبر كنيد ...

چند لحظه صبر كنيد ...
اين کالا به سبد خريد شما اضافه شد
اين کالا را قبلا به سبد خريد خود اضافه کرده ايد
کالا مورد نظر از سبد خريد شما حذف شد
{ STORE_ERROR }
حذف شود؟
« فروشگاه اینترنتی مؤسسه دفتر نشر فرهنگ اسلامی: ارسال رایگان کتاب با پست برای خریدهای بالای 100/000 تومان »
فرم عضویت در نشریه

دسته بندی

  • سیری اجمالی در سه دهه شعر شعر ایران پس از پیروزی انقلاب اسلامی

  • تعداد بازدید : ۳۸۷
    تاریخ ثبت : 06 بهمن 1394

سیری اجمالی در سه دهه شعر شعر ایران پس از پیروزی انقلاب اسلامی

سیری اجمالی در سه دهه شعر شعر ایران پس از پیروزی انقلاب اسلامی


سیری اجمالی در سه دهه شعر ایران پس از پیروزی انقلاب اسلامی

 

دشوار است که تعریف روشنی از شعر انقلاب اسلامی به دست دهیم و نقطه شروعی برای این‌ گونه از شعر مشخص کنیم. مرزهای‌ زمانی و محتوایی شعر انقلاب، مرزهایی روشن و صریح نیست؛ به گونه‌ای که هر آنچه در این سوی است، کاملاً در این مجموعه قابل‌ بحث باشد و هرچه در آن سوی است، به هیچ وجه نسبتی با انقلاب اسلامی پیدا نکند. ولی با وجود این سیّالیت موضوع و ابهام کرانه‌ها، این‌قدر روشن است که ما با یک گرایش شعری خاص روبه‌روییم؛ شعری با هویتی متفاوت، خصوصیات سبکی نسبتاً پررنگ و چهره‌هایی‌ سرشناس و همین‌ها برای این‌که بتوان مدعی ظهور و تداوم نوعی خاص از شعر فارسی در این چند دهه شد، کفایت می‌کند.

ولی با آن‌چه گفته آمد، لاجرم باید این انتظار را داشته باشیم که دایره زمانی بررسی‌مان باید اندکی پیش از پیروزی انقلاب اسلامی‌ را نیز دربگیرد. ما سی و ششمین سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی را جشن گرفته‌ایم، ولی این بدان معنی نیست که انقلاب اسلامی دقیقاً در بهمن‌ماه‌ 1357 به وجود آمد. این زمان پیروزی انقلاب بود، ولی پیدایش آن شاید به چند دهه قبل از آن برگردد یا اگر کلی‌تر بنگریم، می‌توان‌ دیگر نهضت‌های اسلامی قرن اخیر را نیز مقدمات این انقلاب به حساب آورد. با این همه، ما در این بررسی، آن نوع شعر را بررسی‌ می‌کنیم که به انقلاب اسلامی به سامان رسیده در ۲۲ بهمن 1357 انتساب دارد، نه به همه نهضت‌های اسلامی یا غیراسلامی پیشین که‌ به نحوی زمینه‌ساز این انقلاب بوده‌اند.

 

نگاهی به پیشینه

آن‌چه را می‌توان «شعر انقلاب اسلامی» دانست، از حوالی اوایل‌ دهه پنجاه 50 قرن حاضر خورشیدی قابل مشاهده است. گرایش‌های‌ انقلابی با هویت اسلامی را می‌توان در آثار شاعرانی همچون حمید سبزواری، مهرداد اوستا، طاهره صفارزاده و علی موسوی گرماوردی پی‌گیری کرد. البته پُررنگی انقلابی بودن یا اسلامی بودن یا تدوام این دو صفت در شعر این شاعران یکسان‌ نیست. در میان این گروه، هم قصیده‌سرایانی چون حمید سبزواری و مهرداد اوستا یافت می‌شوند، هم نوگرایانی چون طاهره صفارزاده. البته‌ گرمارودی و میرزازاده به هردو شیوه عنایت دارند. علاوه بر این شاعران سرشناس، در آن سال‌ها بعضی از شاعران‌ نسل بعد را هم می‌توان مشاهده کرد که هرچند سال‌های جوانی را می‌گذرانند، صاحب آثاری اعتراض‌آمیز و انقلابی هستند: مثل علی‌ معلم، و شادروان حسن حسینی. آثار پیش از انقلاب معلم و حسینی سپس در کتاب‌هایی که بعد از پیروزی‌ انقلاب منتشر کردند، در فصلی مستقل آمده‌است (1).

با این همه، نباید انکار کرد که شعرهای انقلابی قبل از انقلاب اسلامی، از لحاظ کمیت و کیفیت با شعرهای دوران پس از انقلاب برابری نمی‌کند و مهم‌تر از آن، این شاعران، هنوز یک هویت مستقل و تشکّل گروهی‌ نیافته‌اند؛ شعرهایشان در گرایش‌های مختلف سبکی پراکنده است و از قصیده تا شعر نو در آن می‌توان یافت. به همین دلیل، دشوار است که شعر آن سال‌ها را عاملی تعیین‌کننده‌ در پیروزی انقلاب اسلامی بدانیم. به‌واقع، نقش رهبر انقلاب در پیروزی‌ آن به قدری پُررنگ و قاطع بوده که جایی برای دیگر عوامل باقی‌ نگذاشته‌است، ولی می‌توان گفت که این شاعران با پیشینه و تجربه‌ای‌ که از شعر انقلابی اسلامی داشتند، در سال‌های پس از پیروزی انقلاب‌ به‌سرعت توانستند مجامع ادبی را سروسامان بدهند و عامل پیدایش‌ سریع جریان شعر پس از انقلاب اسلامی شوند.

 

انقلاب و شعر برای انقلاب

پیروزی انقلاب اسلامی بدون شک پُرشورترین واقعه‌ای بود که در تاریخ معاصر ایران روی داد. این شور و هیجان به‌طور طبیعی‌ در آثار شاعران انعکاس یافت. شاید در زبان فارسی در این قرن، برای کمتر واقعه‌ای آن‌قدر شعر سروده شده باشد که‌ برای انقلاب اسلامی سروده شد. این به‌واقع برای شاعران انقلاب نوعی‌ وظیفه یا ادای دین شمرده می‌شد. طبعاً جشن‌های سالانه دهه فجر و شب شعرهایی که به این مناسبت برگزار می‌شد نیز در این گرایش بی‌سابقه اثر داشت.

این شب شعرها و مسابقات که‌ تا سال‌ها به مناسبت دهه فجر در زمینه شعر برگزار می‌شد، در رشد و انگیزه یافتن شاعران جوان نیز بی‌اثر نبود، ولی باید معترف‌ بود که شعرهایی که برای انقلاب اسلامی سروده شده‌است، با وجود تعداد بسیار، از لحاظ کیفیت نه با شعرهای سال‌های بعد (مثلاً شعرهای جنگ) برابری می‌کند و نه می‌تواند برای تصویر و ترسیم ابعاد و جوانب وسیع انقلاب بسنده باشد. بسیاری از این شعرها، دارای بیانی است صریح و شعاری و طرح‌هایی نسبتاً ساده. حتی آنچه بعضی از شاعران نام‌دار آن نسل درباره پیروزی انقلاب اسلامی سروده‌اند، با شعرهای برتر یا حتی متوسط سال‌های بعدشان برابری نمی‌کند. این بیت‌ها از شادروان حسن‌ حسینی گواه ادعای ماست:

نام‌آوران تا نعره‌های خون کشیدند / خورشید را از قلب شب بیرون کشیدند…

فریادشان شهدی شد و در جام حق ریخت / تکبیرشان چون نور، در کام فلق ریخت‌

خفّاش را بال و پر پرواز بستند / با گرز ایمان، گردن شب را شکستند (2).

 

این البته طبیعی است؛ چون بسیاری از شاعران نسل جوان در سال‌های‌ تجربه‌اندوزی به سر می‌بردند و از طرفی به خاطر انقطاعی که میان‌ آنان و نسل پیش روی داده بود، آن قدرها سلسله مراتب شاگردی و استادی را طی نکرده بودند. به‌واقع، اینان هم شاگرد خود بودند و هم‌ استاد خود. نسل اول شعر انقلاب بیش از هرکس دیگر، به تجربه‌های‌ خود متکی است و این یکی از عوامل استقلال سبک و روش شعری‌ این گروه و نیز البته از عوامل ناپختگی بعضی از این آثار است.

باری، با مراجعه به مطبوعات و جنگ‌های گروهی منتشر شده در آن سال‌ها، از شاعران مطرح سال‌های اول انقلاب تا پیش از جنگ تحمیلی، می‌توان‌ علی معلم، نصراللّه مردانی، سپیده کاشانی، مهرداد اوستا، حمید سبزواری‌ و علی موسوی گرمارودی را نام برد. عمده مضامین مطرح در این شعرها، این‌هاست: ستایش انقلاب اسلامی، ستایش حضرت امام خمینی(ره)، یاد کرد شهدای انقلاب ـ به‌ویژه شهدای عملیات‌های تروریستی منافقین‌ در سال‌های اولیه انقلاب، آرمان‌های انقلاب اسلامی، استکبارستیزی، هم‌دردی با ملل تحت ستم ـ به‌ویژه فلسطین، درگیری با گرایش‌های‌ روشن‌فکری جامعه ایران.

 

جنگ تحمیلی و متعلقات شعری آن

جنگ‌ عراق علیه ایران در حالی‌که هنوز شور و شوق انقلابی مردم فرو ننشسته بود، آغاز شد. از آن پس تا هشت سال، بیش‌ترین توان‌ مادی و معنوی کشور، صرف پایداری در برابر این تجاوز گردید. شاعران‌ هم که به‌هرحال از ذخایر معنوی انقلاب بودند، به‌طور وسیع و فراگیر به این موضوع پرداختند. شعر جنگ، از چند جهت ممیزه‌های خاص‌ خود را دارد:

 

قوّت شعرها (نسبت به شعر انقلاب)

برتری کیفی شعرهایی که‌ برای جنگ تحمیلی سروده شده‌است، نسبت به شعرهایی که برای‌ پیروزی انقلاب اسلامی سروده شده، آشکار است. اگر ما گلچینی از بهترین شعرهای این سه دهه در ایران را فراهم کنیم، بخش عمده‌ای‌ از آن‌ها را شعرهای جنگ و دیگر مضامین تشکیل می‌دهد، ولی شاید از شعر انقلاب اسلامی به‌ندرت اثری به آن راه یابد. بعضی از شاعران‌ نسل انقلاب، معروف‌ترین آثارشان را در همین زمینه سرودند و با آن شعرها شهرتی پایدار یافتند؛ هم‌چون محمدرضا عبدالملکیان با شعر «حماسه 14ساله» (۳)، نصراللّه مردانی با شعر «از خوان خون‌ گذشتند صبح ظفر سواران» (۴)، حمید سبزواری با شعر «وقت است تا بار سفر بر بازه بندیم» (۵) و پرویز بیگی حبیب‌آبادی با شعر «یاران چه‌ غریبانه رفتند از این خانه» (6).

 

وسعت دایره شاعران

شعر دفاع مقدس به نسبت شعر انقلاب دایره وسیع‌تری‌ از شاعران را در خود می‌گیرد. گروه وسیعی از شاعران جوان نسل انقلاب در سال‌های جنگ به ثمردهی رسیدند و این‌ها اولین شعرهایشان را در این مضامین سرودند؛ در حالی ‌که در عصر پیروزی انقلاب، شاید هنوز به کار شعر نپرداخته بودند؛ کسانی همچون وحید امیری، زکریا اخلاقی، علیرضا قزوه، سلمان هراتی و عبدالجبار کاکایی. از سویی دیگر، بعضی‌ از دیگر شاعرانی که شاید نمی‌توانستند با خود انقلاب اسلامی هم‌آوایی‌ کنند و در واکنش به آن سکوت کردند، در جنگ نتوانستند ساکت‌ بمانند. چنین است که جنگ در آثار کسانی هم چون مهدی اخوان ثالث نیز حضور دارد؛ هرچند اندک و هرچند گاه با موضع‌گیری نه چندان روشن و صریح. به‌هرحال، فقط گروه اندکی از شاعران باقی ماندند که از فرط معاندت با انقلاب، حتی‌ نتوانستند یا نخواستند تجاوز به کشورشان را هم با زبان شعر پاسخ‌گو باشند.

 

پیدایش نوعی تازه و بی‌سابقه از شعر

«شعر جنگ» در پیشینه ادب‌ فارسی تقریباً بی‌سابقه است. با آن‌که این قلمرو تجاوزهای‌ بسیار و در عین‌حال مقاومت‌های قهرمانانه‌ای در برابر این تجاورها به خود دیده‌است، ما هیچ‌گاه یک جریان پررنگ و مشخص مقاومت‌ نداشته‌ایم؛ نه در هنگام تهاجم مغولان، نه در هنگام تاخت و تاز تیمور گورکان و نه در جنگ‌های دائمی میان سلسله‌های پادشاهی که غالباً به انقراض یک سلسله به دست سلسله‌ دیگر می‌انجامیده‌است.

چرا این‌گونه است؟ شاید بدین واسطه ما تاکنون سابقه و تجربه یک‌ دفاع خالص، جهت‌مند و در عین‌حال متکی به یک نظام حکومتی‌ محبوب برای مردم را نداشته‌ایم. در تهاجم مغول، آن کسی که طبق‌ سنت شعر فارسی می‌باید پرورش‌دهنده و حامی شاعران می‌بود، یعنی سلطان محمد خوارزمشاه، خودش بُزدلانه از میدان گریخت و مقاومت‌هایی هم که در برابر مغولان رخ داد، بیشتر شکل پراکنده و مردمی داشت. در جنگ‌های میان سلسله‌های پادشاهی نیز مردم و شاعران فقط به همین امیدوار بودند که در این میان پایمال نشوند!

باری، چنین است که ما جنگ‌هایی خالصانه و در عین‌حال متکی به‌ یک نظام ارزشی خاص نداشته‌ایم، تا شعر جنگ از این‌گونه که در این‌ هشت سال دیدیم پدید آمد. به همین سبب، شعر جنگ با این کیفیت‌ و کمیت، در تاریخ ادب فارسی بی‌سابقه بوده‌است.

 

تنوع مضامین

جنگ، پدیده‌ای است با ابعاد گوناگون و توابع و عوارض‌ بسیار. پرداختن به این موضوع طبعاً چشم‌اندازهای مختلفی را فراوری‌ شاعران گشود. به همین سبب، شعرهای جنگ گستردگی مضمونی‌ قابل توجهی دارد. از این میان می‌توان به شهادت، جانبازی (به مفهوم‌ خاص آن)، دلیری و مردانگی، مقاومت غیرنظامیان در بمباران و موشک‌باران اشاره کرد. چنین است که شعرهای جنگ را به نسبت‌ شعرهایی که برای پیروزی انقلاب اسلامی سروده شد، متنوع‌تر و چندبُعدی‌تر می‌یابیم. از شاعران برتر شعر جنگ می‌توانیم قیصر امین‌پور، محمدرضا عبدالملکیان، علیرضا قزوه، نصراللّه مردانی، حمید سبزواری، قادر طهماسبی (فرید)، حسین اسرافیلی و محمدحسین جعفریان را نام‌ ببریم، که این آخری، اولین مجموعه مستقل شعر جنگ را منتشر کرد؛ با نام «پنجره‌های روبه دریا» (7).

 

رحلت امام، سومین واقعه فراگیر

می‌توان گفت که شعر انقلاب در سه حوزه مختلف، کمیت و کیفیتی‌ بی‌سابقه در طول تاریخ شعر فارسی یافت: یکی پیروزی انقلاب بود، دیگری جنگ و آخری، مرثیه برای حضرت امام(ره). همچنان‌که ما پیش از این هیچ‌گاه این‌قدر جنگ سروده برای یک جنگ مشخص‌ نداشته‌ایم، هیچ‌گاه این‌قدر سوگ‌سروده برای یک فرد هم نداشته‌ایم؛ مگر سوگ‌سروده‌های دینی که البته مقام خاص خود را دارد. شاید نتوان تعداد شعرهایی را که در رحلت حضرت امام(ره) سروده شد مشخص‌ کرد، ولی این‌قدر می‌توان گفت که فقط در مجموعه «سوگ‌نامه امام» (8) که گزیده‌ای نسبتاً سخت‌گیرانه و تک‌چین شده از این آثار را در خود دارد، حدود 300 شعر از ۱۹۱ شاعر را می‌توان یافت.

این‌ به واقع سومین موج محتوایی شعر انقلاب بود و باز هم بعضی شاعران‌ سروده‌های ماندگاری در این موضوع از خود به یادگار گذاشتند؛ مثل‌ محمدرضا عبد الملکیان با شعر «خبر پتک سنگین در آیینه بود» (۹)، احمد عزیزی با شعر «زلزله تنزیل» (10) و سهیل محمودی با «سوگ‌ آینه‌ها» (11). بعضی از جوان‌ترها هم اولین‌بار، با سوگ‌سروده‌هایشان‌ به جامعه شعری ایران معرفی شدند؛ مثل احمد شهدادی با غزل‌ به یاد ماندنی «کجاست آنکه نشان نجابت قم بود؟» (12).

 

شعر دوران ثبات

با پایان جنگ تحمیلی و رحلت حضرت امام (ره) که تقارن زمانی در حد یک سال فاصله داشتند، شعرانقلاب با یک پوست‌اندازیِ ناگزیر مواجه شد. از این زمان به بعد، هم حال و هوای شعرها تغییری درخور کرد و هم چهره‌های دیگری به میان آمدند.

بعضی از شاعران جنگ، به‌ویژه آن‌هایی که نامشان بیش‌تر با این‌ موضوع گره خورده بود، شاید به واسطه عادتی که به این مضامین کرده‌ بودند، دچار نوعی فقر مضمون یا شاید کمبود انگیزه شدند. به این‌ سبب، از آن پس حضور پُررنگ آنان در عرصه سُرایش شعر احساس‌ نشد. بعضی از آن‌ها مثل محمدرضا عبدالملکیان و حسین اسرافیلی و پرویز بیگی به عرصه‌های مدیریتی شعر کشیده شدند و گاه در پرورش‌ جوان‌هایی از نسل بعد، مؤثر واقع شدند. گروهی دیگر، حال و هواهای‌ دیگری را تجربه کردند؛ مثل علیرضا قزوه و نصراللّه مردانی که بیشتر به حوزه شعر مذهبی و احیاناً عرفانی کشیده شدند و سهیل محمودی‌ که عاشقانه‌سرایی را آزمود. در مجموع می‌توان در شعر 20 سال اخیر، سه جریان کلّی را سراغ‌ گرفت:

 

شعر معترض و اجتماعی

این نوع شعر در سال‌های جنگ هم سابقه‌ دارد. شاید بتوان « خیابان هاشمیِ» محمدرضا عبدالملکیان (13) را از نخستین آثار موفق دانست که مشخصاً به مسائل اجتماعی اشاره دارد. البته در این شعر، لبه تیز انتقاد متوجه گروه‌ها و قشرهای اجتماعی‌ معارض با انقلاب است و به‌واقع نمی‌توان آن را نوعی انتقاد از خودی‌ها دانست. شعر معترضی که مشخصاً به خودی‌ها اشاره دارد، بیشتر در آثار حسن حسینی و علیرضا قزوه جلوه دارد. اینان و پیروانشان‌ کم‌کم مسائلی را مطرح کردند که شاید در سال‌های اولیه انقلاب ـ یعنی‌ سال‌های شکل‌گیری نظام ـ به مصلحت دانسته نمی‌شد، ولی در دوران‌ ثبات البته زمینه برای این مفاهیم نیز آماده شد. یکی از چیزهایی‌ که این زمینه را کمابیش آماده می‌کرد، نفوذ تدریجی رفاه‌زدگی، ریاکاری و استفاده‌جویی در میان گروهی از خودی‌ها بود. شعرهای‌ «مولا ویلا نداشت» (14)، و «در روزگار قحطی وجدان» (15) از علیرضا قزوه‌ و «نوشداروی طرح ژنریک» (16) از حسن حسینی را می‌توان از آثار برجسته این گرایش در آن سال‌ها به حساب آورد. پس از آن و در هنگامی که تفاوت و تقابل جناح‌های سیاسی انقلاب‌ در سال‌های دهه 70 و 80 پررنگ شد، این شعرهای اجتماعی‌ کاربردی وسیع‌تر یافت و گاه حربه‌ای شد برای مقابله جناح‌ها با همدیگر.

در سال‌های بعد، مطرح شدن غیرمنتظرانه بحث‌های‌ عدالت‌خواهانه در میان جوانان دانشجو، موج دیگری از این‌گونه شعر را پدید آورد؛ موجی که کسانی همچون امید مهدی‌نژاد، محمد مجتبی‌ احمدی و مهدی سیار از نسل جوان دهه 80 را می‌توان منتسب‌ به آن دانست.

در مجموع به نظر می‌رسد که شعر معترض و اجتماعی از برکات‌ انقلاب اسلامی بوده‌است، ولی بنابر دلایلی که چندان هم پنهان‌ نیست، نهادهای فرهنگی رسمی آن‌قدر که شایسته است بدین‌گونه‌ شعر ارج ننهاده‌اند؛ چون به‌هرحال برگزار کردن همایشی که در آن‌ شعرهایی از این دست خوانده شود، ممکن است آن قدرها بی‌حاشیه نباشد که برگزار کردن همایشی درباره ـ مثلاً ـ «نماز در شعر امروز» بی‌دردسر است. بدین بحث، باز هم برخواهیم گشت.

 

من گمان می‌کنم که باید انتشار کتاب «فصلی از عاشقانه‌ها» (17) از سهیل محمودی را روشن‌ترین نشانه ظهور این نوع‌ شعر در میان نسل انقلاب دانست. این رویداد اتفاقاً هم‌زمان بود با ساخته شدن فیلم «نوبت عاشقیِ» محسن مخملباف و بحث‌هایی که‌ این فیلم به میان آورده بود. شعر عاشقانه به دلایلی هیچ‌گاه محبوب و مطلوب نهادهای فرهنگی‌ ما نبوده‌است، ولی به سبب برخورداری آن از منابع عاطفی و انسانی‌ وسیع در میان جوانان، توانسته‌است حضوری جدی در عرصه داشته‌ باشد. اینکه آخرین کتاب مرحوم قیصر امین‌پور در اواسط دهه 80، «دستور زبان عشق» (18) نام می‌گیرد، خالی از معنا نیست، ولی‌ نباید انکار کرد که شعر عاشقانه به دست شاعران انقلاب تا حدودی‌ تلطیف و تعدیل و تهذیب شد؛ یعنی گروهی از اینان، توانستند این نیاز محتوم و ناگزیر جوانان را به شکلی نسبتاً معقول، پاسخ‌گو باشند.

از این‌ گذشته، بعضی از این شعرهای عاشقانه، به نوعی با شعر مذهبی نیز پیوند خورد و ما شاهد شعرهایی بودیم که به‌درستی نمی‌شد تشخیص‌ داد که شاعر، آن را برای محبوب حاضر خویش سروده‌است یا ایام غایب خویش. البته این را هم نباید انکار کرد که در آن سال‌هایی که‌ هنوز این مضامینْ شیوع و جواز امروزین را نیافته بودند، بعضی شاعران‌ جوان، شعرهای محبوب حاضر را در محافل و مجامع برای امام غایب‌ می‌خواندند. شاید این مجاز، برای بعضی از این جوانان، نردبانی به‌ سوی حقیقت شده باشد؛ یعنی بعضی از مذهبی‌سرایان نسل بعد، از دل همین عاشقانه‌سرایان برآمده باشند، ولی این قضیه جای تحقیق‌ دارد و در این مجال قضاوت روشنی درباره‌اش نمی‌توان کرد.

 

شعر آیینی

باید پذیرفت که جریان پیشرو شعر قبل از انقلاب اسلامی‌ در ایران آن قدرها مذهبی نبوده‌است؛ مگر در سال‌های نزدیک به‌ پیروزی انقلاب و در آثار گروهی انگشت‌شمار که در آغاز سخن، از آنان نام بردیم. شعرهای مذهبی آن دوره را غالباً کسانی می‌سرودند که از تحولات‌ فنّی شعر در قرن اخیر بی‌بهره و گاه حتی با آن معارض بودند. به‌ همین دلیل، این باور تقویت شد و حتی بدیهی به نظر رسید که‌ با حفظ معیارهای شعر امروز، نمی‌توان شعر مذهبی سرود. به‌راستی‌ هم شعرهای مذهبی آن روز از این معیارها به دور بودند و گاه حتّی‌ مؤید این باور نادرست.

ولی در دوره انقلاب اسلامی، به‌عکس، تواناترین و بااستعدادترین‌ شاعران، علَم‌داران شعر اسلامی بودند و چنین نبود که این موضوع‌ فقط دست‌مایه شاعران متوسط و کم‌مایه باشد. در واقع سرودن شعر با موضوع مذهبی نه نشانه تحجّر و واپس‌گرایی، که نشانه تحول و سرزندگی به شمار آمد؛ چرا که دیگر خود مذهب نشانه تحجّر نبود. با ظهور حضرت امام خمینی(ره)، مذهب جذّابیتی ویژه یافت و این‌ جذابیّت به شعر مذهبی نیز سرایت کرد و نگرش‌هایی را که پیشتر نسبت به آن وجود داشت، اصلاح کرد.

توجه دوباره به مذهب، لاجرم حضور عناصر و نمادهای دینی و الهام‌گیری از وقایع مهم مذهبی مثل واقعه عاشورا را نیز در پی داشت. عاشورا، به‌ویژه به سبب قرابتی که با جنگ و انقلاب می‌یافت، به شکلی‌ حماسی و با نگاهی تازه در شعر امروز مطرح شد. علاوه بر این، شاعران‌ انقلاب از بعضی دیگر عناصر دینی هم الهام‌هایی در بستر مضامین‌ انقلابی و اجتماعی گرفتند؛ چنان‌که اگر به شخصیت حضرت علی(ع) در شعر کهن ما بیش‌تر از زاویه جود و کرم نگریسته می‌شود، در این‌جا از زاویه عدل و داد هم نگریسته می‌شود و البته می‌دانیم که به‌ قول خود مولا، عدل از جود برتر است.

کار دیگری که به وسیله شاعران انقلاب اسلامی تجربه شد، پیوند میان مفاهیم مذهبی و قالب‌های نوین شعر امروز فارسی است. شاید برای شاعران پیش از انقلاب اسلامی، تصور اینکه در این قالب‌ها نیز می‌توان شعر مذهبی موفّق سرود، مشکل بود؛ چنان‌که گاهی‌ به طعن و تعریض این کار را غیرممکن دانسته‌اند (19). شعرهای موفّق‌ کسانی همچون زنده یاد سلمان هراتی، حسن حسینی، قیصر امین‌پور و محمدرضا عبدالملکیان نشان داد که این امر انجام‌پذیر است. البته‌ هنوز عموم خوانندگان شعر مذهبی نتوانسته‌اند با این شعرها رابطه کامل برقرار کنند، ولی به‌هرحال شک نمی‌توان کرد که نگرش مردم‌ نسبت به شعر مذهبی ارتقا یافته و سلایق آن‌ها بیش از پیش به سوی‌ این شعرها معطوف گشته‌است.

باری، میزان گرایش به شعر مذهبی در سال‌های انقلاب اسلامی‌ نیز بسیار بوده‌است و شاید کم‌سابقه، ولی می‌دانیم که پرداختن‌ به موضوع دینی در شعر، کافی نیست و باید دید که در شعری‌ که مثلاً در ستایش بزرگان دین یا توصیف فرایض دینی سروده شده‌‌است، تا چه حد نگرش‌های دینی وجود دارد و شاعر تا چه مایه از تعلیمات دین بهره گرفته‌است. به‌واقع، باید دید که شعرها «موضوع»‌ مذهبی دارند یا «موضع» مذهبی.

من حتی دوست می‌دارم که پای فراتر نهم و بگویم که موضع دینی‌ داشتن در شعرهای مذهبی هم بالاترین حد انتظار ما نیست، بلکه‌ انتظار می‌رود که شاعر در شعرهایی که برای دیگر موضوعات می‌سُراید نیز دیدگاه دین را مطرح کند. دین در حوزه روابط اجتماعی، سیاست، اقتصاد، فرهنگ و خلاصه همه جوانب حیات بشری صاحب‌نظر است‌. طبیعتاً شعری که در هریک از این موضوعات سروده می‌شود، باید این نگرش‌های دینی را در خود داشته باشد.

هیچ انکار نمی‌توان کرد که شعر مذهبی، برخلاف دو جریان شعر اجتماعی و عاشقانه، حمایت مادی و معنوی بیشتری به خود دیده‌‌است و اگر قدری آسیب‌شناسانه با قضیه برخورد کنیم، به نظر می‌رسد که این حمایت‌ها همیشه به سود این شعر نبوده‌است. بی‌تردید شعری‌ که در سایه حمایت رشد می‌کند؛ بیشتر «موضوع »مذهبی می‌یابد؛ چون «موضوع» برای آن حامیان بهتر قابل احساس شدن است. در مقابل، «موضع» مذهبی رو به تضعیف می‌رود؛ چون شاعران حس‌می‌کنند برای موقعیت یافتن در جشنواره‌ها و مسابقات، بیشتر نیاز به‌ ستایش صِرف دارند و شعرهای «موضع‌»مند، گاه حتی ممکن است به‌ دلایلی «مسئله‌دار» تلقی شوند.

در مجموع احساس می‌شود که شعر مذهبی ایران به ویژه در دهه اخیر، بیشتر به سمت تشریفاتی شدن و کنگره‌ای شدن پیش رفته است تا هدف‌مند بودن و برخوردار شدن از گستردگی محتوا و مضامین. در همین بستر، شعرها بیش‌تر شخصیت‌گرا شده‌اند تا مفهوم‌گرا ؛ یعنی شاعران پیش از مفاهیم و اندیشه‌های دینی، به ستایش بزرگان‌ دین می‌پردازند و باز در این ستایش‌ها، میزان و نقش تجلیل صِرف، بر سرمشق‌گیری از آن شخصیت‌ها غلبه دارد.

 

نگرش صوری

تا اینجا از جریان‌های محتوایی شعر انقلاب و ارتباطشان با وقایع مهم‌ این سه دهه سخن گفتیم. حال باید دید که شعر انقلاب در حوزه صورت و ساختار چه بدایعی داشته و چه راه‌هایی در این سه دهه به‌ روی آن باز شده‌است.

شاید بارزترین ویژگی شعر انقلاب در حوزه صورت شعر، گرایش به‌ قالب‌های کهن و احیای بعضی از این قالب‌ها باشد. بیش‌تر شاعران‌ برتر در این سه دهه مطلقاً کهن‌سرا بوده‌اند یا در کنار نوسرایی، تجربه‌هایی در قالب‌های کهن داشته‌اند. در میان شاعران نام‌دار انقلاب، فقط کسانی همچون علی موسوی گرمارودی، حسن حسینی، سلمان‌ هراتی و محمدرضا عبدالملکیان، بیشتر به واسطه نوسروده‌های خویش‌ شناخته شده‌اند. قیصر امین‌پور، علیرضا قزوه، یوسفعلی میرشکاک‌ وضعیتی بینابین دارند و علی معلم، احمد عزیزی، نصراللّه مردانی و قادر طهماسبی مشخصاً کُهن‌سرا بوده و گاه حتی معارض نوگرایی به‌ شمار می‌آمده‌اند. اما دلایل و عوامل این اقبال مجدد به کهن‌سرایی‌ چیست؟ به نظر من سه عامل در این مسئله بیشتر دخیل بوده‌اند:

 

مردمی بودن انقلاب و مخاطبان شعرها

مردمی بودن انقلاب و مخاطبان شعرها

با وقوع انقلاب اسلامی، مردم‌ به‌ناگهان وارد صحنه شدند؛ آن هم مردمی که بیش‌تر از طیف سنتی‌ به حساب می‌آمدند تا طیف متجدد. پس لاجرم شاعران نیز به ارائه متاعی تشویق شدند که باب طبع این مخاطبان باشد.

 

بازیابی ریشه‌های کهن

انقلاب اسلامی به سبب ریشه‌ای که در فرهنگ‌ گذشته این مرز و بوم داشت، توجه بسیاری از مردم و شاعران را به‌ مواریث کهن ادب فارسی جلب کرد و این موضوع به نوبه خود انگیزه بازخوانی این متون را پدید آورد؛ در حالی‌ که در عصر مشروطه دقیقاً جریانی خلاف این روی داده بود؛ یعنی چشم همه به سوی جهان‌ غرب گشوده شده بود.

 

انقطاع جریان روشن‌فکری

چنان‌که در بخشی دیگر از این نوشته اشاره‌ خواهیم کرد، غالب شاعران نوگرای قبل از انقلاب، با آن هم‌سویی‌ نکردند و بدین ترتیب، به انزوایی خودخواسته فرو رفتند. آثار آن‌ها کمتر توسط شاعران انقلاب خوانده شد و خودشان کمتر توانستند میراث ادبی خود را به نسل انقلاب منتقل کنند. این گسست میان دو نسل شاعران که گاه حتی رو در روی هم قرار می‌گرفتند، لاجرم انتقال‌ تجارب را کمتر میسر می‌کرد.

باری، چنین بود که بعضی قالب‌های کهن، همچون غزل و مثنوی بیش از پیش مورد استفاده‌ قرار گرفت. در این میان، ما شاهد احیای دوباره قالب رباعی با شکل و طرز بدیع بودیم که در اوایل دهه 60 موجی ایجاد کرد و نیز مثنوی‌سرایی در وزن بلند را که هرچند پیش‌ از آن نیز سابقه داشت، با شکلی جدی و مؤثر در کار علی معلم و بعضی‌ دیگر شاعران انقلاب دیدیم.

از دیگر شاخصه‌های صوری شعر انقلاب، باید به حضور عناصر و نمادهای‌ مذهبی و تضمین و تلمیح به متون دینی را نام برد که لاجرم با درون‌مایه این شعرها پیوندی داشت. ویژگی دیگر، تداوم جریان نوکلاسیک بود که‌ از پیش از انقلاب شکل گرفته بود، ولی در سال‌های انقلاب بیش‌ترین‌ اقبال را در میان این گروه شاعران داشت و خارج از حوزه شعر انقلاب، مگر در شعر چند تن از نسل پیش، نشانه پُررنگی از آن حس نمی‌شد. کم‌رنگ و پررنگ شدن این خصوصیات سبکی در دوره‌های گوناگون، البته موج‌هایی نیز در پی داشته‌است؛ هم‌چون موج «مردانی ـ گرایی»‌ و «معلم ـ گرایی» در اوایل دهه 60، رباعی‌سرایی در اواسط آن دهه، «عزیزی ـ گرایی» در اواخر دهه 60 و اوایل دهه 70 و سپس،‌ پیدایش جریان‌هایی همچون غزل روایی در سال‌های‌ اخیر.

این گرایش‌ها، اکنون فراوری جوانان نسل دهه 80 است و امکان انتخاب و استفاده معقول را برای آنان فراهم می‌آورد. پس اغراق نیست اگر بگوییم شعر این سه دهه، با فراز و فرودهای‌ خویش زمینه‌ای است بسیار آماده برای تجربه‌اندوزی نسل حاضر و بر جوانان این سال‌هاست که از زمینه آماده بیشترین بهره را ببرند.

 

شعر انقلاب و جریان به اصطلاح روشن‌فکری

به دلایلی که پیش از این گفته شد، انقلابیون و روشن‌فکران در سال‌های اولیه انقلاب آن‌قدرها سازگاری با هم نشان ندادند (‌20). در سال‌های‌ اول، این ناسازگاری بیش‌تر بود و به سُرایش شعرها و نگارش مقالاتی‌ ستیزه‌جویانه از هر دو سو منجر شد. نشانه‌هایی از این برخوردها را می‌توان در شعرهای شادروانان سلمانی هراتی، حسن حسینی و قیصر امین‌پور و مقالات یوسفعلی میرشکاک حس کرد (21). سلمان هراتی‌ جایزه نوبل را که در آن هنگام زمزمه دادنش به احمد شاملو به گوش‌ می‌رسید، «خرمهره نوبل» (22) نامید و حسن حسینی با «این کاوه، کاوه، کاوه خلایق» (23) به مصاف «این یاوه، یاوه، یاوه خلایقِ» (24) شاملو رفت و بالاخره قیصر امین‌پور در شعر «خطابه» (25) معقول‌ترین و محکم‌ترین‌ برخورد ادبی را با معارضان ادبی انقلاب کرد.

این معارضه‌ها البته خالی از خسارتی هم نبود. حقیقت این است که‌ بعضی از شاعران به اعتبار مخالف‌خوانی با انقلاب، شهرتی حتی گاهی‌ بیش از حد استحقاق خویش در رسانه‌های جهانی یافتند. ضایعه دیگر، همان‌گونه که گفتیم، انقطاعی بود که در جریان نوگرایی پدید آمد و موجب پیمودن دوباره راه‌های پیموده شد.

ولی این معارضه‌ها در سال‌های اخیر بسیار کم‌رنگ شده‌است و همین، حتی نوعی تفاوت و تضاد رفتار و موضع در میان شاعران‌ وابسته به انقلاب پدید آورده‌است. این نیز بحثی است قابل تأمل که‌ در این مجال فقط به اشارت از کنار آن می‌گذریم.

 

شعر در بیرون مرزها

در دوران انقلاب اسلامی مرزهایی در میان شاعران ایران پدید آمد، ولی در مقابل، بعضی مرزهای بیرونی این کشور کم‌رنگ شد؛ به‌ویژه‌، مرزهایی که میان هم‌زبانان کشیده شده بود. یکی از رهاوردهای‌ انقلاب اسلامی، عطف توجه جامعه ایران به کشورهای منطقه بود؛ به‌ویژه در حوزه شرقی ایران.

پیش از آن، به دلایل سیاسی و اجتماعی، نگاه‌ها بیشتر یا به غرب بود یا به داخل مرزهای ایران، و آن هم‌ به نگاهی سخت ملی‌گرایانه محدود می‌شد. در سال‌های انقلاب، هم‌ زمینه فکری و نظری ارتباط با دیگر فارسی زبانان بیشتر شد و هم‌ زمینه عملی آن؛ یعنی حضور جمعی از مهاجران افغانستان و ـ در یک مقطع کوتاه ـ شاعرانی از تاجیکستان. چنین بود که شاعران‌ فارسی‌زبان جهان معاشرت و دادوستد فرهنگی بیشتری یافتند و این، تأثیرها و تأثرهایی را در پی داشت. بسیاری از شاعران افغانستان‌ برای انقلاب اسلامی، جنگ تحمیلی و رحلت حضرت امام(ره) و دیگر مسائل جامعه ایران شعر سرودند و به‌عکس، بسیاری از شاعران ایران‌ به مسائل بیرون از مرزهای کنونی این کشور توجه کردند.

این نیز از شاخصه‌های شعر دوران انقلاب اسلامی به حساب می‌آید. مجموعه این عوامل، زمینه‌های ملی‌گرایانه شعر انقلاب را کم‌رنگ کرد و به زمینه‌های اسلام‌گرایانه آن افزود. به تعبیری می‌توان گفت در نگاه‌ شاعران انقلاب، «امّت واحده» (26) کمابیش جای «این کهن بوم و بر» (27) را گرفت. پس بی‌سبب نیست اگر شاعران دوران انقلاب، عنایتی خاص‌ به مسائل جهان اسلام ـ مثل مسئله فلسطین و بوسنی و افغانستان و تاجیکستان ـ دارند.

 

پی‌نوشت‌ها

 

 

 

(۱)    رجعت سرخ ستاره، علی معلّم، چاپ اول، تهران: حوزه اندیشه و هنر اسلامی، 1360.

(2)    هم‌صدا با حلق اسماعیل، حسن حسینی، چاپ اول، تهران: حوزه هنری سازمان‌ تبلیغات اسلامی، 1362، ص35.

(۳)    ریشه در برابر، محمدرضا عبدالملکیان، چاپ اول، تهران، 1366، ص83.

(۴)    خون‌نامه خاک، نصراللّه مرادنی، تهران: انتشارات کیهان، 1364، ص24.

(۵)    گزیده شعر جنگ و دفاع مقدس، انتخاب و توضیح: حسن حسینی، چاپ اول، تهران: سوره مهر، 1381، ص153.

(۶)    همان‌، ص99.

(۷)    پنجره‌های روبه دریا، محمدحسین جعفریان، چاپ اول، تهران: حوزه هنری سازمان‌ تبلیغات اسلامی، 1369.

(۸)    سوگ‌نامه امام: مجموعه شعر شاعران معاصر، گردآورنده: محمود شاهرخی و عباس مشفق کاشانی، چاپ اول، تهران: انتشارات سروش، 1369.

(۹)    همان‌، ص 268.

(10)  شرجی آواز، احمد عزیزی، چاپ اول، تهران: برگ، 1368، ص۱۱۱.

(۱۱)  سوگ‌نامه امام، ص205.

(12)  سوگ‌نامه ـ برگزیده اشعار معاصر در سوگ عارف کامل حضرت امام‌ خمینی سلام اللّه علیه، چاپ دوم، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(س)، ص146.

(13)  ریشه در ابر، ص159.

(14)  از نخلستان تا خیابان، علیرضا قزوه، چاپ سوم، تهران: حوزه هنری سازمان‌ تبلیغات اسلامی، 1372، ص83.

(15)  همان‌، ص۳۷.

(16)  بخش اصلی این مجموعه اولین‌بار در این چاپ شد: کیهان فرهنگی، سال پنجم، شماره ششم، شهریور 1367، ص۷۴. بخش‌های دیگر نیز به‌تدریج در مطبوعات به چاپ رسید، تا سرانجام در کتابی با این مشخصات گرد آمد: نوشداروی طرح ژنریک، سید حسن حسینی، چاپ اول، تهران: سوره مهر، 1383.

(17)  فصلی از عاشقانه‌ها، سهیل محمودی، چاپ اول، تهران: همراه، 1369.

(18)  دستور زبان عشق، قیصر امین‌پور، چاپ اول، تهران: انتشارات مروارید، 1368.

(19)  احمد شاملو: «این جماعت، محتشم‌زاده‌اند. برگشته‌اند به دوره صفویه و قاجاریه و می‌خواهند به زور در قالب شعر لائیک نیمایی، محتشم کاشی بشوند، اما آن محتوا با این قالب هم‌خوانی ندارد.» (ستیز با خویشتن و جهان، مجموعه مقالات، یوسفعلی میرشکاف، چاپ اول، تهران: انتشارات برگ، 1369، ص97، نقل قول از احمد شاملو.)

(20)  از «روشن‌فکر» همان معنی مصطلح در ادبیات روزنامه‌نگاری این سال‌ها را در نظر دارم و البته واقفم که کاربرد این اصطلاح برای این گروه، بسیار دقیق نیست. بعضی نویسندگان انقلاب، این گروه را «شبه روشن‌فکران» یا «روشن‌فکر نمایان» نامیده‌اند.

(21)  ستیز با خویشتن و جهان، ص91 به بعد.

(۲۲)  «کی می‌توان به سادگی از تو گفت / و هم / به دریافت خرمُهره نوبل نائل‌ آمد؟» (سلمان هراتی، از آسمان سبز، چاپ دوم، تهران: انتشارات حوزه هنری سازمان‌ تبلیغات اسلامی، 1368، ص۱۱).

(23)  هم‌صدا با حلق اسماعیل، ص۴۴ (شعر «کبریت در قلمرو خورشید»).

(24)  کاشفان فروتن شوکران، احمد شاملو، چاپ دوم، تهران: سازمان انتشاراتی و فرهنگی ابتکار، 1363، ص29 (شعر «با چشم‌ها»).

(25)  سوره، جنگ چهاردهم، انتشارات حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی.

(26)  علی معلم، «امت واحده از شرق به‌پا خواهد خاست». مجله سوره، دوره چهارم، شماره ششم.

(27)  ترا ای کهن بوم و بر دوست دارم، مهدی اخوان‌ثالث، چاپ اول، تهران: مروارید، 1368.

 

 

 

 





حاصل جمع را بنویسید : به اضافه






*حاصل جمع را بنویسید : به اضافه



تعداد بازدید : ۳۸۷
تاریخ ثبت : 06 بهمن 1394

دسته بندی

  • آمار بازدید

    • کل (online):۱۹۴۰
    • اعضاء (online):۰
    • میهمان (online):۱۹۴۰
    • بازدید امروز::۳۴
    • بازدید دیروز::۵۵۷۸
    • بازدید کل::۳۹۳۳۶۱۱
  • سخن روز

    

    پیامبر اکرم (ص):

    غذا دادن به مسلمان گرسنه از موجبات آمرزیده شدن است.

    (نهج الفصاحه، ص 491)

  • مناسبت ها